Wat betekent eeuwigheid?

Wanneer wij spreken over hemel en hel gebruiken wij bijna vanzelf het woord eeuwigheid. Het klinkt zo vertrouwd dat wij zelden nog vragen wat wij ermee bedoelen. Eeuwig leven betekent voor ons een leven dat nooit ophoudt. Eeuwige straf betekent daarom vanzelfsprekend een straf die nooit ophoudt. Vervolgens lijkt de zaak grotendeels beslist. De mens sterft, wordt geoordeeld en komt terecht in een toestand die zonder einde voortduurt.

Maar wanneer wij werkelijk willen begrijpen wat de Schrift zegt, mogen wij het woord eeuwigheid niet gebruiken als een deur die het onderzoek voortijdig sluit.

Dat betekent niet dat wij moeten proberen de ernst van de Bijbelse taal te verminderen. Integendeel. Als Christus spreekt over eeuwige straf, onuitblusbaar vuur, verlorenheid en een gesloten deur, moeten wij Hem laten spreken zoals Hij spreekt. Een contemplatie die alleen teksten onderzoekt zolang zij onze hoop ondersteunen, is geen zoektocht naar waarheid meer.

Maar dezelfde eerlijkheid verlangt dat wij ook vragen wat de Schrift met eeuwigheid bedoelt, hoe verschillende teksten zich tot elkaar verhouden en welk eindbeeld zij uiteindelijk voor ons neerzet.

Jezus zelf geeft ons daarvoor een belangrijk beginpunt.

In Johannes 17 bidt Hij tot de Vader en zegt Hij dat het eeuwige leven hierin bestaat: dat mensen de enige ware God kennen en Jezus Christus die Hij gezonden heeft.

Dat is opmerkelijk.

Jezus beschrijft eeuwig leven niet eerst als oneindige duur. Hij beschrijft het als God kennen.

Natuurlijk betekent dit niet dat duur onbelangrijk wordt. Het Nieuwe Testament spreekt werkelijk over een leven dat niet door de dood wordt beëindigd. Maar eeuwig leven is blijkbaar meer dan een klok die nooit stopt. Het is een manier van bestaan in gemeenschap met God.

Daarmee verandert onmiddellijk iets.

Eeuwigheid is in de Bijbel niet alleen een hoeveelheid tijd.

Zij heeft ook iets te maken met de werkelijkheid van God zelf.

Eeuwig leven is leven zoals het bedoeld is wanneer de mens werkelijk in God leeft.

Dat helpt ons begrijpen waarom de tegenovergestelde werkelijkheid zo ernstig is. Als leven uiteindelijk gemeenschap met God betekent, dan is verlorenheid niet eenvoudig een onaangename plaats waar iemand heel lang verblijft. Zij raakt aan de vraag wat er van een mens overblijft wanneer hij zich van de bron van het leven afkeert.

Daarom gebruikt de Schrift woorden als dood, verderf en verlorenheid.

Maar ook hier moeten wij nauwkeurig blijven.

Wanneer de Bijbel over iemand zegt dat hij verloren is, betekent dat niet altijd dat hij heeft opgehouden te bestaan. Jezus vertelt over het verloren schaap en de verloren zoon. Zij bestaan nog steeds. Zij zijn verloren omdat zij niet zijn waar zij behoren te zijn.

Het Griekse woord dat op andere plaatsen met vernietigen of verloren gaan wordt vertaald, kan daarom afhankelijk van de context verschillende nuances dragen. Dat betekent niet dat iedere tekst over vernietiging eigenlijk herstel betekent. Het betekent alleen dat wij niet automatisch vanuit één Nederlands woord een volledige leer over de toestand na het oordeel kunnen bouwen.

Dezelfde voorzichtigheid geldt voor het woord dat vaak met eeuwig wordt vertaald.

Het Nieuwe Testament gebruikt aiōnios, een woord dat verbonden is met aiōn, een eeuw of tijdperk. Daaruit hebben sommigen geconcludeerd dat “eeuwige straf” eigenlijk simpelweg “tijdelijke straf van een bepaalde eeuw” zou betekenen.

Dat gaat te snel.

In Matteüs 25 gebruikt Jezus hetzelfde woord voor de straf van de onrechtvaardigen en het leven van de rechtvaardigen. Als wij het woord bij de straf zonder verdere reden radicaal verkorten, ontstaat onmiddellijk de vraag waarom wij hetzelfde niet met het leven zouden doen.

De tekst moet dus zijn gewicht behouden.

Toch is ook het tegenovergestelde te eenvoudig: doen alsof het Griekse woord op zichzelf technisch alleen “eindeloos in tijd” kan betekenen en daarmee iedere verdere vraag oplost.

Woorden krijgen hun precieze betekenis uit hun context.

En de Bijbelse eeuwigheid lijkt niet alleen kwantitatief maar ook kwalitatief te zijn. Zij behoort bij Gods komende werkelijkheid, zijn heerschappij en het leven dat uit Hem voortkomt.

Daarom komen we niet verder door één woordenboekbetekenis tot rechter over de gehele Schrift te maken.

Wij moeten kijken naar het grotere verhaal.

En juist daar wordt het moeilijk.

Jezus spreekt in Matteüs 25 over eeuwige straf en eeuwig leven.

Dat is waarschijnlijk een van de sterkste teksten tegen iedere gedachte waarin het oordeel slechts een korte correctie zou zijn waarna alles vanzelf weer goed komt.

Wij moeten dat gewoon zeggen.

Wie wil beweren dat Jezus hier duidelijk tijdelijke straf leert, moet meer in de tekst leggen dan er vanzelf uit voortkomt.

De waarschuwing is ernstig.

Er is een scheiding.

Er is oordeel.

En Jezus behandelt dat oordeel niet alsof het nauwelijks betekenis heeft omdat uiteindelijk toch iedereen op dezelfde plaats uitkomt.

Maar de Schrift eindigt niet bij Matteüs 25.

Paulus beschrijft in 1 Korintiërs 15 een toekomst waarin Christus regeert totdat iedere vijand onder zijn voeten gelegd is. Vervolgens noemt hij de laatste vijand:

de dood.

En die dood wordt vernietigd.

Daarna wordt alles aan Christus onderworpen en uiteindelijk zal God alles in allen zijn.

Dat is eveneens buitengewoon sterke taal.

Als wij de oordeelsteksten niet mogen verzwakken, mogen wij deze tekst evenmin kleiner maken.

Paulus beschrijft niet een toekomst waarin goed en kwaad eenvoudig eeuwig naast elkaar blijven bestaan als twee onveranderlijke werkelijkheden.

Hij beschrijft een overwinning.

Iedere vijand wordt onderworpen.

De dood zelf verdwijnt.

En Gods heerschappij bereikt uiteindelijk een toestand die Paulus samenvat met de woorden dat God alles in allen zal zijn.

Wat betekent dat precies?

Wij moeten opnieuw niet te snel antwoorden.

Onderwerping betekent niet automatisch verzoening. Een overwonnen vijand kan onderworpen zijn zonder de overwinnaar lief te hebben. Daarom bewijst 1 Korintiërs 15 op zichzelf geen universele verlossing.

Maar er blijft een vraag bestaan.

Als de dood de laatste vijand is en de dood wordt vernietigd, hoe moeten wij dan de “tweede dood” begrijpen waarover Openbaring spreekt?

Openbaring noemt de poel van vuur de tweede dood.

Dat is één van de sterkste teksten die wij serieus moeten nemen wanneer wij nadenken over definitieve verlorenheid. Mensen wier namen niet in het boek des levens gevonden worden, worden met deze tweede dood verbonden. Wij mogen daarvan niet eenvoudig zeggen dat “dood” daar eigenlijk verborgen taal voor genezing is.

De tekst zelf zegt dat niet.

Maar hetzelfde boek laat vervolgens zien dat dood en dodenrijk zelf in de poel van vuur worden geworpen.

Daar ontstaat een vreemd beeld.

De dood ontvangt uiteindelijk zelf zijn oordeel.

En Paulus zegt dat de dood als laatste vijand vernietigd wordt.

Dan mag de vraag worden gesteld, zonder dat wij het antwoord al kennen:

hoe verhoudt een eeuwige tweede dood zich tot een toekomst waarin de dood zelf niet langer bestaat?

Misschien betekent tweede dood een definitieve toestand die nooit wordt opgeheven.

Misschien beschrijft de taal iets dat wij vanuit onze huidige categorieën niet volledig begrijpen.

Maar de spanning is werkelijk.

Wij moeten haar niet oplossen door Openbaring te negeren.

En evenmin door Paulus te negeren.

Dat geldt ook voor het vuur.

Wij spreken gemakkelijk over hellevuur alsof alle Bijbelse teksten over vuur exact hetzelfde verschijnsel beschrijven.

Dat doen zij niet.

Vuur kan in de Schrift vernietigen.

Vuur kan oordelen.

Vuur kan Gods heiligheid verbeelden.

Maar vuur kan ook zuiveren.

Maleachi vergelijkt Gods komst met het vuur van een smelter die zilver reinigt.

Paulus spreekt in 1 Korintiërs 3 over werken die door vuur worden getest. Wat waardeloos is wordt verbrand, terwijl de persoon zelf gered kan worden “als door vuur heen”.

Dat laatste gedeelte gaat over mensen binnen de christelijke gemeenschap en kan niet eerlijk als rechtstreeks bewijs worden gebruikt dat de hel een universeel zuiveringsproces is.

Maar het laat wel iets belangrijks zien:

Bijbels vuur betekent niet automatisch eindeloze marteling.

De functie van het vuur moet uit de context blijken.

Dat geldt zelfs voor de uitdrukking “eeuwig vuur”.

Judas spreekt over Sodom en Gomorra als voorbeeld van de straf van eeuwig vuur.

De steden branden vandaag niet geografisch verder.

Dat betekent dat “eeuwig vuur” in ieder geval niet noodzakelijk betekent dat het materiële brandproces zelf op iedere plaats zonder einde voortduurt. Het kan ook spreken over een goddelijk oordeel waarvan de uitwerking of betekenis definitief is.

Maar opnieuw moeten wij onze eigen ontdekking niet groter maken dan zij is.

Dat Judas op deze manier spreekt bewijst niet dat Jezus' overige waarschuwingen over Gehenna daarom tijdelijk zijn.

Het toont slechts dat wij voorzichtig moeten zijn met eenvoudige woordvergelijkingen.

Hetzelfde geldt voor het onuitblusbare vuur waarvan Jezus spreekt.

Een vuur dat niet geblust kan worden is een vuur dat niemand kan stoppen voordat het zijn werk heeft gedaan.

Dat kan eeuwigdurende activiteit betekenen.

Het kan in Bijbelse profetische taal ook spreken over de zekerheid en onweerstaanbaarheid van Gods oordeel.

Daarom moeten wij het beeld serieus nemen zonder te doen alsof één moderne voorstelling vanzelf uit het woord voortvloeit.

En dan komen we bij Openbaring 14, waar de taal nog zwaarder wordt. Daar stijgt de rook van de pijniging op tot in alle eeuwen van eeuwen en wordt gesproken over geen rust dag en nacht.

Dat is geen tekst die een eerlijke zoektocht naar uiteindelijke verzoening mag verbergen.

De taal behoort tot de sterkste in het Nieuwe Testament voor voortdurende bestraffing.

Tegelijk bevindt zij zich in een boek vol apocalyptische beelden. Beesten, horens, draken, Babylon, poelen van vuur en kosmische gebeurtenissen vormen samen een symbolische wereld waarin beelden werkelijk iets verkondigen maar niet altijd als technische beschrijving van materiële processen gelezen kunnen worden.

Symbolisch betekent niet onwerkelijk.

Dat is belangrijk.

Een symbool kan zelfs meer werkelijkheid dragen dan een letterlijke beschrijving.

Maar het betekent dat wij bescheiden moeten zijn wanneer wij vanuit de beeldspraak exacte metafysische kaarten van de eeuwigheid proberen te tekenen.

En juist Openbaring eindigt met een beeld dat opnieuw vragen oproept.

Er is een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.

De dood is verdwenen.

Er is geen rouw, geen geschreeuw en geen pijn meer.

God woont bij de mensen.

Het nieuwe Jeruzalem heeft poorten die nooit gesloten worden.

Tegelijk worden mensen beschreven die buiten zijn.

En vervolgens klinkt nog steeds de uitnodiging:

de Geest en de bruid zeggen: Kom.

Wie dorst heeft, kome.

Sommigen hebben hierin een aanwijzing gezien dat zelfs na het oordeel nog een beweging naar binnen mogelijk is.

Dat is mogelijk als interpretatie.

Maar wij mogen niet doen alsof Openbaring dat expliciet zegt.

De uitnodiging kan even goed functioneren als de afsluitende oproep aan de mensen die het boek nu horen.

Daarom blijft ook hier de deur van onze eigen kennis gedeeltelijk gesloten.

Maar het uiteindelijke beeld blijft opmerkelijk.

De Bijbel eindigt niet met de duivel die ergens een eeuwig onafhankelijk rijk naast God bestuurt.

De duivel wordt geoordeeld.

De dood wordt overwonnen.

Babylon valt.

De schepping wordt vernieuwd.

God woont bij de mensen.

Christus regeert.

Het kwaad krijgt geen tweede troon tegenover Hem.

Dat moeten wij theologisch beschermen.

Want soms spreken christenen over hemel en hel bijna alsof zij twee parallelle eeuwige koninkrijken zijn.

God bezit het ene.

Satan het andere.

Dat is niet het Bijbelse eindbeeld.

Satan is geen eeuwige tegenkoning.

Hij is een veroordeeld schepsel.

De hel is niet zijn koninkrijk waar hij regeert over mensen die hem gekozen hebben.

Ook hij staat onder oordeel.

Daarom kan geen christelijke leer over eeuwige verlorenheid betekenen dat kwaad uiteindelijk een gelijkwaardige eeuwige werkelijkheid naast God wordt.

God alleen is God.

De vraag is dan wat het betekent wanneer personen eeuwig verloren zouden blijven binnen een schepping waarin het kwaad zelf volkomen overwonnen is.

Misschien bestaat daar een antwoord op dat onze huidige begrippen te boven gaat.

Misschien blijft persoonlijke afwijzing bestaan zonder dat zij nog macht heeft om Gods schepping te beschadigen.

Misschien betekent vernietiging werkelijk dat sommige personen uiteindelijk niet langer bestaan.

Misschien heeft oordeel een diepere uitwerking dan wij nu durven zeggen.

De christelijke traditie heeft deze mogelijkheden verschillend uitgewerkt.

Maar wij mogen niet doen alsof de Schrift alle vragen op dezelfde manier heeft opgelost als onze latere systemen.

Daarom wordt één onderscheid steeds belangrijker.

Eeuwig hoeft niet simpelweg hetzelfde te betekenen als oneindig veel minuten.

Wanneer wij spreken over God zelf, merken wij onmiddellijk waarom.

Gods eeuwigheid is niet alleen dat Hij heel lang leeft.

God is niet een wezen dat eindeloos door opeenvolgende seconden reist.

Hij overstijgt onze tijd.

Wij begrijpen nauwelijks wat dat betekent.

En toch gebruiken wij hetzelfde menselijke woord eeuwigheid alsof wij precies weten hoe een toestand buiten onze huidige geschiedenis ervaren wordt.

Dat vraagt nederigheid.

Misschien is het daarom zelfs verkeerd om de eeuwigheid alleen als een oneindig lange toekomst voor te stellen.

De Schrift spreekt over “de komende eeuw”, over eeuwig leven dat in Christus zelfs nu al ontvangen kan worden en over een nieuwe schepping waarin de verhouding tussen God, mens en werkelijkheid volledig veranderd is.

Eeuwig leven begint volgens het evangelie niet pas nadat ons lichaam sterft.

Wie in Christus is, heeft eeuwig leven.

Dat betekent dat eeuwigheid al het heden kan binnendringen.

Niet volledig.

Maar werkelijk.

Misschien moeten wij eeuwigheid daarom minder behandelen als alleen een hoeveelheid toekomst en meer als deelhebben aan Gods komende werkelijkheid.

Dan wordt de vraag naar eeuwige straf eveneens dieper.

Misschien gaat het niet alleen om hoelang iemand gestraft wordt.

Misschien gaat het ook om de definitieve ernst van het oordeel waarmee de mens in Gods eeuwige werkelijkheid geconfronteerd wordt.

Maar ook dat mag niet gebruikt worden als taalkundige truc om alle duur uit de teksten te verwijderen.

Wij weten eenvoudig niet genoeg om dat te doen.

En hier moeten wij terug naar Christus.

Want wanneer Jezus spreekt over eeuwig leven, spreekt Hij uiteindelijk niet over een theorie.

Hij spreekt over God kennen.

Dat maakt de diepste tegenstelling misschien niet:

eindeloos geluk tegenover eindeloze pijn.

Maar:

leven in God tegenover verlorenheid buiten de gemeenschap waarvoor de mens geschapen werd.

Dat is nog ernstiger.

Als de mens voor God geschapen is, kan verwijdering van God nooit een neutrale alternatieve bestemming worden.

Er bestaat geen tweede bron van leven.

Geen onafhankelijke eeuwigheid waarin de mens eindelijk volledig autonoom kan worden.

Geen gebied buiten God waarin het schepsel zichzelf in stand houdt.

Alles wat bestaat, bestaat uiteindelijk omdat God het bestaan geeft.

Daarom blijft de vraag uit het tweede deel van onze reeks terugkomen.

Wat betekent het eigenlijk om God eeuwig af te wijzen wanneer zelfs het bestaan waarmee wij Hem afwijzen voortdurend van Hem afhankelijk blijft?

Misschien zien wij hier waarom de Bijbel zoveel verschillende beelden nodig heeft.

Dood.

Verderf.

Buitenste duisternis.

Vuur.

Uitsluiting.

Verlorenheid.

Omdat geen enkel menselijk beeld op zichzelf volledig beschrijft wat het betekent wanneer een geschapen persoon zich bevindt tegenover de God die zowel zijn Schepper als zijn uiteindelijke doel is.

De beelden moeten ons wakker maken.

Wij moeten ze niet te snel veranderen in diagrammen.

En misschien geldt dat ook voor onze vraag naar duur.

Wij willen weten:

houdt het ooit op?

Dat is begrijpelijk.

Maar de Schrift lijkt vaak eerst een andere vraag te stellen:

wat is de mens geworden in verhouding tot God?

Dat sluit direct aan bij de voorgaande delen.

Een keuze vormt de wil.

De wil kan verharden.

Het oordeel brengt waarheid.

En de eeuwigheid openbaart uiteindelijk wat werkelijk blijft.

Daarmee komen we misschien bij de meest confronterende mogelijkheid van allemaal.

Wat als Gods oordeel niet willekeurig iets aan de mens toevoegt, maar uiteindelijk onthult wat niet samen met Gods komende Koninkrijk kan blijven bestaan?

Paulus spreekt over werken die verbranden.

Jezus spreekt over wijnranken die geen vrucht dragen.

De profeten spreken over vuur dat onreinheid verteert.

Openbaring spreekt over niets onreins dat de heilige stad binnenkomt.

Dan lijkt één ding zeker:

het kwaad gaat niet mee de eeuwigheid in als iets dat God eenvoudig tolereert.

Het moet eindigen.

De grote vraag is wat dit betekent voor de persoon die zich met dat kwaad heeft vereenzelvigd.

Wordt het kwaad van hem verwijderd zodat de persoon gered wordt?

Wordt de persoon uiteindelijk samen met zijn rebellie vernietigd?

Blijft de persoon voor eeuwig bestaan in een toestand van oordeel?

Op dit punt lopen de grote christelijke interpretaties uiteen.

En op dit punt moeten wij weigeren een antwoord te kiezen alleen omdat het emotioneel het meest draaglijk is.

Eeuwige bewuste straf heeft ernstige Schriftteksten achter zich.

Annihilatie heeft ernstige Schriftteksten over dood, verderf en vernietiging achter zich.

Uiteindelijke verzoening heeft ernstige Schriftteksten over Gods reddende wil, de verzoening van alle dingen, de onderwerping van alles aan Christus en de vernietiging van de dood achter zich.

Geen van deze posities ontstaat uitsluitend uit fantasie.

Maar geen ervan mag haar moeilijke teksten negeren.

Dat is misschien één van de belangrijkste conclusies van onze zoektocht tot nu toe.

Wie eeuwige bewuste straf verdedigt moet werkelijk antwoorden op de universele en kosmische taal van Paulus.

Wie annihilatie verdedigt moet werkelijk antwoorden op teksten waarin straf en pijn in voortdurende taal worden beschreven.

Wie uiteindelijke verzoening verdedigt moet werkelijk antwoorden op Jezus' gesloten deuren, de tweede dood, onvergeeflijke zonde en de buitengewoon definitieve taal van oordeel.

Niemand mag alleen zijn sterke teksten lezen.

En wij evenmin.

Daarom weet ik nog steeds niet of wij aan het einde van deze reeks zullen kunnen zeggen wat de uiteindelijke bestemming van ieder mens is.

Misschien is dat niet het antwoord dat ons gegeven wordt.

Maar we beginnen wel scherper te zien wat wij níét mogen zeggen.

Wij mogen niet zeggen dat eeuwig oordeel onbelangrijk is omdat God liefde is.

Wij mogen niet zeggen dat iedere verwijzing naar vuur automatisch eindeloze marteling betekent.

Wij mogen niet zeggen dat de tweede dood vanzelf een verborgen woord voor zuivering is.

Wij mogen evenmin zeggen dat “dood” zonder verdere argumentatie ophouden te bestaan betekent.

Wij mogen aiōnios niet simpelweg tijdelijk maken wanneer dat ons uitkomt.

Maar wij mogen het woord ook niet gebruiken alsof de betekenis van iedere moeilijke passage daarmee volledig is opgelost.

Wij mogen niet vanuit Gods liefde universele redding afdwingen.

Maar wij mogen Gods liefde ook niet laten verdwijnen zodra het oordeel begint.

En bovenal mogen wij geen voorstelling van de eeuwigheid bouwen waarin Christus' uiteindelijke overwinning kleiner wordt dan de Schrift haar beschrijft.

De dood is niet eeuwig koning.

Satan is niet eeuwig koning.

Zonde is niet eeuwig koning.

Christus is Heer.

Daar ligt uiteindelijk de zekerheid.

Niet in onze volledige kennis van de structuur van de eeuwigheid.

Maar in Hem.

Misschien is dat waarom Paulus, wanneer hij het einde probeert te beschrijven, uiteindelijk niet zegt dat de mens alles zal begrijpen.

Hij beschrijft Christus die regeert totdat iedere vijand onder zijn voeten ligt.

Hij ziet de dood verdwijnen.

Hij ziet alles aan God onderworpen.

En dan komt die vreemde, enorme uitspraak:

God alles in allen.

Ik weet niet precies hoe wij die woorden moeten uitputten zonder er meer in te leggen dan Paulus zegt.

Maar ik denk dat we ze evenmin klein mogen maken.

Het christelijke eindbeeld is geen eeuwig compromis tussen God en kwaad.

Het is Gods overwinning.

Hoe oordeel, menselijke vrijheid, eventuele verlorenheid en die totale overwinning uiteindelijk precies samenkomen, blijft één van de zwaarste vragen van deze reeks.

Misschien ligt de fout daarom niet in het feit dat christenen verschillende antwoorden hebben geprobeerd te geven.

Misschien ligt de fout in onze neiging om één antwoord zo volledig te maken dat andere Schriftteksten niet meer werkelijk mogen spreken.

Wij hoeven die fout niet te herhalen.

We kunnen Jezus' waarschuwing volledig laten staan.

We kunnen de tweede dood volledig laten staan.

We kunnen het vuur volledig laten staan.

En tegelijkertijd kunnen we Paulus laten zeggen dat de dood vernietigd wordt.

We kunnen Kolossenzen laten spreken over de verzoening van alle dingen.

We kunnen God laten verlangen dat mensen gered worden.

We kunnen Christus laten zeggen dat Hij allen naar zich toe trekt.

We hoeven één stem niet te smoren om de andere te beschermen.

Misschien is dat juist wat geloof van ons vraagt wanneer de Schrift groter blijkt dan ons systeem.

Niet dat wij ophouden te denken.

Maar dat wij weten wanneer denken moet buigen voor wat nog niet volledig is geopenbaard.

De eeuwigheid behoort uiteindelijk niet aan onze theorieën.

Zij behoort aan God.

En misschien is dat het meest eerlijke wat wij op dit punt kunnen zeggen:

wij weten dat Gods oordeel werkelijk is. Wij weten dat zijn overwinning werkelijk is. Wij weten nog niet volledig hoe beide aan het einde van alle dingen samenkomen.

Maar wanneer dat einde komt, zal niets meer verborgen zijn.

Niet onze zonde.

Niet Gods rechtvaardigheid.

Niet zijn oordeel.

En ook niet zijn liefde.

Dan zullen wij eindelijk begrijpen wat wij nu alleen in woorden als leven, dood, oordeel en eeuwigheid proberen te bevatten.

En misschien zullen wij dan ontdekken dat de vraag niet alleen was hoe lang de eeuwigheid duurt.

Maar wie God daarin uiteindelijk blijkt te zijn.