Wanneer niets meer verborgen blijft

In het vorige geschrift kwamen wij bij een grens. De mens bezit werkelijk vrijheid, maar die vrijheid is niet absoluut. Wij hebben niet gekozen om te bestaan, wij hebben de werkelijkheid waarin wij leven niet ontworpen en wij kunnen de aard van God, goed en kwaad of de uiteindelijke betekenis van ons bestaan niet naar onze eigen wil veranderen. Tegelijkertijd leven wij met een beperkt begrip van onszelf en van de gevolgen van onze keuzes. Daardoor blijft een moeilijke vraag bestaan: wanneer kan van een mens werkelijk worden gezegd dat zijn keuze voor of tegen God definitief is?

Die vraag wordt nog ernstiger wanneer wij spreken over oordeel en eeuwigheid. Binnen veel christelijke voorstellingen lijkt het antwoord vanzelfsprekend. De mens leeft, kiest, sterft en wordt vervolgens geoordeeld. Daarna is zijn bestemming definitief. Wie met Christus verbonden is ontvangt eeuwig leven, wie Hem afwijst gaat verloren. De ernst van zulke woorden mogen wij niet verminderen. Christus zelf spreekt over gesloten deuren, over mensen die buiten blijven, over oordeel en over een scheiding die niet eenvoudig kan worden genegeerd. Wie de Schrift serieus neemt, kan het oordeel niet reduceren tot een dreiging zonder werkelijke consequentie.

Maar daarmee is nog niet iedere vraag beantwoord. De Schrift zegt dat na de dood het oordeel volgt, maar zij formuleert nergens eenvoudig dat de menselijke wil op het moment van overlijden ophoudt te kunnen veranderen. Zij spreekt over definitieve beelden, maar tegelijkertijd ook over vuur dat beproeft, over oordeel dat gerechtigheid leert, over tuchtiging die tot heiligheid leidt, over vernietiging die in sommige contexten zelfs met redding verbonden kan zijn, en uiteindelijk over Christus die de dood zelf overwint. Dat betekent niet dat wij daaruit mogen concluderen dat iedere mens uiteindelijk vanzelf gered zal worden. Daarvoor spreekt de Bijbel te ernstig over verharding, verlorenheid en oordeel. Maar het betekent wel dat wij voorzichtig moeten zijn met uitspraken die verder gaan dan de Schrift zelf.

Misschien begint een dieper begrip van oordeel daarom niet bij de vraag hoe lang het duurt, maar bij de vraag wat er werkelijk gebeurt wanneer een mens door God wordt geoordeeld. Wij denken bij oordeel gemakkelijk aan een rechter die bewijsmateriaal bekijkt, schuld vaststelt en daarna een straf oplegt. Er zit iets van waarheid in dat beeld, want God noemt kwaad werkelijk kwaad en zijn rechtvaardigheid kan onrecht niet eenvoudig negeren. Toch lijkt het Bijbelse oordeel breder. Het openbaart wat verborgen was, brengt waarheid aan het licht, scheidt wat zuiver is van wat onzuiver is en maakt zichtbaar wat de mens tijdens zijn leven kon verbergen voor anderen en misschien zelfs voor zichzelf.

Daar ligt een gedachte die wij niet te snel voorbij moeten gaan: de mens wordt geconfronteerd met de volledige waarheid over zichzelf in aanwezigheid van de volledige waarheid van God.

Wij kennen daar in dit leven slechts kleine voorbeelden van. Een mens kan jarenlang overtuigd zijn geweest dat hij recht had op zijn boosheid, dat een bepaalde keuze noodzakelijk was of dat iemand anders uiteindelijk verantwoordelijk was voor het verdriet dat hij heeft veroorzaakt. Soms verandert er jaren later iets. Misschien hoort hij het verhaal vanuit het perspectief van degene die hij gekwetst heeft. Misschien wordt hij ouder en begrijpt hij ineens wat zijn eigen vader, moeder, partner of kind destijds heeft ervaren. Dan kan een gebeurtenis die hij jarenlang voor zichzelf had verklaard plotseling in een ander licht komen te staan. De waarheid kan op zo'n moment bijna lichamelijk pijn doen. Niemand hoeft hem te slaan. Niemand hoeft hem te martelen. Het doet pijn omdat hij eindelijk ziet.

Vermenigvuldig dat met een volledig menselijk leven. Niet alleen de grote fouten, maar ook de kleine hardheden die wij vergeten zijn, de woorden waarvan wij nooit hebben beseft hoe diep ze bij een ander binnenkwamen, de mensen die wij gebruikten voor onze eigen bevestiging, de kansen om lief te hebben die wij uit trots hebben laten liggen, het zelfbedrog waarmee wij ons gedrag hebben beschermd en de gevolgen van keuzes die wij zelf nooit volledig hebben gezien. Stel dat niets daarvan nog verborgen kan blijven, niet voor God, maar ook niet langer voor onszelf.

Dan wordt oordeel iets anders dan alleen het ontvangen van een vonnis. Het wordt een ontmoeting met waarheid.

En juist daar wordt het Bijbelse beeld van vuur interessant. De Schrift gebruikt vuur niet slechts in één betekenis. Vuur kan vernietigen, maar ook zuiveren. Het kan onthullen wat werkelijk bestand is tegen beproeving en verbranden wat geen blijvende waarde heeft. Maleachi spreekt over God als een smelter die zuivert. Paulus beschrijft een dag waarop ieders werk door vuur zichtbaar wordt en het ondeugdelijke kan verdwijnen terwijl de persoon zelf gered wordt. Zulke passages gaan niet automatisch over de uiteindelijke toestand van iedere ongelovige, en wij mogen ze daarom niet eenvoudig gebruiken als bewijs dat de hel slechts een zuiveringsproces is. Maar zij laten wel zien dat het Bijbelse beeld van goddelijk vuur rijker is dan het beeld van pijn om de pijn zelf.

Misschien moeten wij daarom ernstig rekening houden met de mogelijkheid dat het vuur van Gods oordeel ook iets zegt over wat waarheid doet met alles wat niet in waarheid kan blijven bestaan.

Dat zou het oordeel niet zachter maken. Misschien juist het tegenovergestelde. Een mens kan zich tijdens zijn leven nog verschuilen achter status, bezit, ideologie, boosheid, slachtofferschap, succes, religie of het verhaal dat hij over zichzelf heeft opgebouwd. Voor andere mensen kunnen wij rollen spelen en soms spelen wij die rollen zo lang dat wij zelf beginnen te geloven dat zij werkelijk ons zijn. Maar wat gebeurt er wanneer God niet alleen ziet wat wij doen, maar ook onderscheidt wat in ons werkelijk liefde was en wat angst, wat moed was en wat trots, wat gerechtigheid was en wat zelfrechtvaardiging?

Het kan zijn dat een mens in Gods aanwezigheid ontdekt dat een deel van wat hij zijn identiteit noemde nooit werkelijk zijn diepste identiteit was. Zijn bitterheid voelde als een deel van hemzelf. Zijn behoefte aan controle voelde als kracht. Zijn begeerte voelde als vrijheid. Zijn trots voelde als waardigheid. Zijn zelfbescherming voelde als wijsheid. Wanneer zulke dingen worden weggenomen, kan dat bijna voelen alsof de persoon zelf sterft.

De Schrift kent juist die taal. Paulus spreekt over de oude mens die gekruisigd moet worden en over een nieuwe mens die wordt vernieuwd naar het beeld van zijn Schepper. Christus spreekt over het verliezen van het leven om het werkelijk te vinden. Het evangelie belooft dus niet dat alles wat wij gedurende ons leven geworden zijn voor eeuwig bevestigd zal worden. Sommige dingen moeten sterven. Niet omdat God de persoon haat, maar omdat verlossing niet kan betekenen dat alles wat de mens vervormt eenvoudig mee de eeuwigheid in wordt genomen.

Dat brengt ons bij de moeilijke Bijbelse woorden over verderf en vernietiging. Wanneer de Schrift zegt dat iets verloren gaat of vernietigd wordt, moeten wij oppassen daar onmiddellijk één filosofische betekenis aan te geven. Het gebruikte taalveld kan totale ondergang aanduiden, maar dezelfde woorden kunnen in andere contexten betrekking hebben op iets dat verloren is zonder dat het heeft opgehouden te bestaan. De verloren zoon wordt verloren genoemd en later gevonden. Paulus kan spreken over vernietiging van het vlees met het oog op redding van de geest. Zulke teksten bewijzen niet dat iedere vernietiging uiteindelijk herstellend is, maar zij waarschuwen ons wel tegen de gedachte dat ieder woord voor vernietiging automatisch betekent dat de persoonlijke identiteit uit het bestaan wordt gewist.

De Schrift geeft ons daarom geen eenvoudige toestemming om te zeggen dat God uiteindelijk de mens vernietigt totdat er niets meer van hem overblijft. De christelijke hoop is juist opstanding. God redt geen onpersoonlijke rest van de mens en Hij lost de persoon niet op in een grotere goddelijke werkelijkheid. Christus staat op en blijft herkenbaar Christus. De mens wordt in de Bijbelse hoop niet minder persoon, maar wordt vernieuwd.

Misschien ligt daar een belangrijk onderscheid. God heeft niet beloofd alles te bewaren wat wij van onszelf hebben gemaakt. Hij heeft wel beloofd de mens te vernieuwen.

Toch komt daar onmiddellijk de tweede dood tegenover te staan. Openbaring noemt de poel van vuur de tweede dood. Dat is geen licht beeld en wij mogen er geen eenvoudige zuiveringsmetafoor van maken omdat die beter aansluit bij onze hoop. De tekst zelf zegt niet dat de tweede dood slechts tijdelijk is en daarna noodzakelijk herstel volgt. Wie de Schrift wil beschermen, moet die grens erkennen.

Maar er ontstaat tegelijkertijd een merkwaardige spanning wanneer wij de tweede dood naast het geheel van de Bijbelse verwachting leggen. Paulus noemt de dood de laatste vijand die wordt vernietigd. Openbaring zelf beschrijft hoe dood en dodenrijk uiteindelijk in de poel van vuur worden geworpen. De uiteindelijke werkelijkheid is niet een schepping waarin dood naast God voor eeuwig als onaantastbare macht blijft bestaan. De dood wordt overwonnen.

Wat betekent het dan wanneer de Schrift enerzijds spreekt over een tweede dood en anderzijds over de uiteindelijke vernietiging van de dood zelf?

Wij moeten oppassen daar een antwoord in te lezen dat wij graag willen vinden. Maar wij mogen de vraag wel laten staan.

Hetzelfde geldt voor eeuwigheid. Het Nieuwe Testament gebruikt woorden die wij terecht met eeuwig vertalen, maar eeuwig leven wordt door Christus niet alleen beschreven als eindeloos bestaan. Hij verbindt het met het kennen van God. Het eeuwige leven is dus niet slechts een hoeveelheid tijd, maar een wijze van leven die haar oorsprong in God heeft. Dat betekent niet dat eeuwigheid daarom tijdelijk is. Het betekent wel dat de Bijbelse gedachte rijker is dan een oneindige tijdlijn waarop aan de ene kant plezier en aan de andere kant pijn zonder einde wordt voortgezet.

Misschien moeten wij daarom eerst vragen wat het betekent om werkelijk te leven.

Als Christus het leven is, dan is verwijdering van Hem niet slechts een geografische straf. Het raakt aan de toestand van de mens zelf. En als de mens door zonde steeds verder verwijderd kan raken van datgene waarvoor hij geschapen is, wordt oordeel ook de ontmoeting tussen wat hij geworden is en wat werkelijk waar is.

Daar verschijnt Gods toorn eveneens in een ander licht. De Schrift spreekt werkelijk over Gods toorn. Die woorden mogen wij niet oplossen in zachtere taal omdat wij ons ongemakkelijk voelen bij oordeel. Maar Gods toorn wordt nergens voorgesteld als de onbeheersbare drift die menselijke woede vaak kenmerkt. God noemt zichzelf langzaam tot toorn en rijk aan liefde. Hij zegt geen vreugde te vinden in de dood van de goddeloze, maar verlangt dat deze zich omkeert en leeft. Zijn heiligheid betekent daarom niet dat Hij onverschillig blijft tegenover kwaad, maar ook niet dat Hij genoegen vindt in de ondergang van degene die het kwaad heeft gedaan.

Misschien is Gods toorn juist onbegrijpelijk wanneer wij haar losmaken van zijn liefde. Liefde kan niet onverschillig zijn tegenover datgene wat geliefde mensen vernietigt. Wie werkelijk liefheeft, kan niet tegelijkertijd vrede sluiten met alles wat het geliefde kapotmaakt. Als God de mens liefheeft, betekent zijn liefde niet dat zonde voor Hem uiteindelijk geen betekenis heeft. Zij kan juist betekenen dat Hij weigert dat het kwaad voor eeuwig onaangeraakt blijft.

Dat brengt ons opnieuw bij het vuur. Misschien is het vuur genadeloos tegenover alles wat niet kan blijven bestaan, zonder dat God daarom genadeloos is tegenover de mens die Hij geschapen heeft. Zoals het vuur van een smelter niet bedoeld is om het goud te haten maar om datgene te verwijderen wat niet bij het goud hoort, zo kunnen wij ten minste begrijpen waarom oordeel en liefde niet noodzakelijk tegenstellingen zijn.

Maar hier moeten wij opnieuw stoppen voordat contemplatie verandert in zekerheid. De Schrift zegt niet eenvoudig dat iedere mens door hetzelfde zuiveringsproces heen uiteindelijk noodzakelijk gered wordt. Zij kent echte waarschuwingen, echte verharding en echte uitsluiting. Jezus spreekt over mensen die voor een gesloten deur staan. Hij spreekt over hen die Hem Heer noemen en toch horen dat Hij hen niet kent. De rijke man en Lazarus worden door een grote kloof gescheiden. Openbaring kent taal over oordeel die te ernstig is om slechts als tijdelijke pedagogiek te behandelen.

Wij weten daarom niet of iedere menselijke wil uiteindelijk tot God zal terugkeren.

Maar wij mogen wel een andere vraag stellen: wanneer een menselijke wil God blijft afwijzen, wat wordt dan precies door God gerespecteerd?

Is iedere wil die kiest automatisch vrij omdat zij kiest? Of kan een wil juist zo door angst, trots, begeerte, zelfbedrog en zonde zijn gevormd dat zij wel handelt maar niet volledig vrij is?

Christus spreekt over zonde als slavernij. Hij zegt dat de waarheid vrijmaakt en dat wie door de Zoon wordt vrijgemaakt werkelijk vrij zal zijn. Bijbelse vrijheid is daarom niet alleen het vermogen iets te kiezen. De mens kan kiezen en toch slaaf zijn.

Dat maakt de uiteindelijke vraag naar God veel moeilijker. Stel dat de mens uiteindelijk alles ziet. Niet slechts dat God bestaat, maar wie God werkelijk is. Stel dat iedere karikatuur verdwijnt, iedere verkeerde voorstelling, iedere uitvlucht en ieder zelfbedrog. Stel tegelijkertijd dat hij zichzelf volledig ziet. Wat hij heeft gedaan, wat hij heeft nagelaten, wat hij met anderen heeft gedaan en hoe zijn keuzes hem hebben gevormd.

Wat gebeurt er dan met zijn wil?

Kan hij God nog steeds afwijzen?

Misschien wel. De Bijbel geeft ons niet het recht eenvoudig te verklaren dat dit onmogelijk is. De mogelijkheid van verharding wordt te serieus genomen.

Maar er bestaat een andere vraag die wij evenmin mogen overslaan. Als God werkelijk het volmaakte Goede is, en de mens Hem zonder enige vervorming ziet, wat betekent het dan wanneer die mens het kwaad nog steeds boven Hem verkiest? Is dat de hoogste uitdrukking van vrijheid, of is er dan nog steeds iets in die wil wat genezing nodig heeft?

Wij zijn gewend te denken dat echte vrijheid vereist dat de mogelijkheid tot afwijzing altijd blijft bestaan. Maar God zelf is volmaakt vrij zonder ooit kwaad te worden. Zijn goedheid maakt Hem niet minder vrij. Misschien hoeven wij daarom de mogelijkheid om onszelf te vernietigen niet tot de hoogste vorm van menselijke vrijheid te verheffen.

Een mens die bevrijd is van een verslaving is niet minder vrij omdat hij niet langer verlangt naar wat hem beheerste. Iemand die eindelijk zonder angst kan liefhebben heeft geen vrijheid verloren omdat hij niet meer verlangt naar zijn oude muren. Genezing vermindert de vrijheid niet wanneer juist datgene verdwijnt wat de vrijheid gevangenhield.

Misschien is dit één van de moeilijkste mogelijkheden die wij in deze reeks moeten durven laten staan: dat God de menselijke wil niet hoeft te breken om haar volledig naar Hem toe te brengen. Misschien bestaat er een verschil tussen het dwingen van een wil en het bevrijden ervan.

Dat zou betekenen dat God niet tegen de mens zegt dat zijn nee niet telt. Het zou betekenen dat God volledig weet waar dat nee vandaan kwam. Waar het werkelijk verzet was, waar het onwetendheid was, waar het angst was, waar het trots was en waar de wil zichzelf door eerdere keuzes gevangen had gezet.

Alleen God kan dat onderscheid volledig maken.

En juist daarom is zijn oordeel tegelijk zo ernstig en zo anders dan het onze. Wij zien de daad. Hij ziet de volledige persoon. Wij weten wat iemand deed. Hij weet ook waarom, hoeveel licht diegene had, hoeveel waarheid hij onderdrukte en hoeveel hij werkelijk niet kon zien. Wij beoordelen fragmenten. God oordeelt in volledige waarheid.

Daar komt Christus opnieuw centraal te staan.

Als het oordeel alleen de volledige waarheid over de mens zou onthullen, zou het misschien niets anders dan wanhoop voortbrengen. Wie werkelijk ieder kwaad in zichzelf ziet zonder tegelijkertijd genade te zien, zou onder die kennis kunnen bezwijken. Maar de christelijke openbaring zegt niet alleen iets over de mens die geoordeeld wordt. Zij zegt ook iets over degene die oordeelt.

De Rechter is Christus.

Dezelfde Christus die huilde bij het graf van Lazarus, zondaars opzocht, Petrus na zijn verloochening herstelde en aan het kruis bad voor mensen die niet volledig begrepen wat zij deden. Dezelfde Christus door wie God de wereld met zichzelf verzoent. Dezelfde Christus van wie Paulus zegt dat uiteindelijk iedere knie zal buigen en iedere tong zal belijden dat Hij Heer is.

Dat betekent niet dat wij van die teksten een garantie van universele verlossing mogen maken.

Maar het betekent wel dat oordeel nooit los van Christus begrepen kan worden.

Misschien ziet de mens in het oordeel daarom niet alleen hoe diep zijn schuld gaat. Hij ziet ook wie degene is tegen wie hij gezondigd heeft.

Dat maakt onze centrale gedachte volledig:

de mens wordt geconfronteerd met de volledige waarheid over zichzelf in aanwezigheid van de volledige waarheid van God.

Niet alleen waarheid over zonde.

Ook waarheid over genade.

Niet alleen het zien van wat de mens heeft gedaan.

Ook het zien van Christus.

Daarom blijft de vraag bestaan of oordeel alleen de plaats is waar Gods reddende roep eindigt, of ook de plaats waar alle dingen die de mens tijdens zijn leven voor die roep konden afsluiten uiteindelijk verdwijnen.

Wij kunnen daar niet verder in gaan dan de Schrift ons toestaat. Hebreeën zegt dat de mens sterft en daarna het oordeel volgt. Dat is helder. Maar het zegt niet in dezelfde zin dat bekering na de dood metafysisch onmogelijk is. Jezus spreekt over gesloten deuren, maar Hij geeft ons geen volledige beschrijving van alles wat God binnen het uiteindelijke oordeel met iedere menselijke ziel doet.

Daarom moeten wij de waarschuwing volledig serieus nemen zonder van onze interpretatie een zekerheid te maken die de Bijbel zelf niet letterlijk uitspreekt.

Misschien is dat uiteindelijk de juiste houding tegenover eeuwigheid.

Niet achteloos zeggen dat alles wel goedkomt.

Niet zelfverzekerd verklaren dat wij exact weten hoe Gods oordeel over iedere menselijke ziel zich zonder einde zal ontvouwen.

Maar leven alsof onze keuzes werkelijk gewicht hebben, omdat Christus ons juist nu roept.

En tegelijkertijd vertrouwen dat de uiteindelijke Rechter rechtvaardiger is dan wij, barmhartiger dan wij en vollediger bekend met de waarheid dan wij ooit zullen zijn.

Misschien zullen wij pas in Gods aanwezigheid begrijpen hoe diep zijn oordeel werkelijk gaat. Misschien zullen wij ontdekken dat wij het vuur te licht hebben genomen. Misschien ook dat wij zijn genade kleiner hebben gemaakt dan zij is.

Wat wij nu weten, is genoeg om wakker te blijven.

Onze vrijheid doet ertoe.

Onze keuzes vormen ons.

Het oordeel is werkelijk.

Niets blijft voor God verborgen.

Maar ook Christus is werkelijk.

En misschien ligt onze hoop uiteindelijk niet in ons vermogen om precies te bepalen waar Gods oordeel eindigt en zijn genade begint, maar in de ontdekking dat die twee in Hem nooit van elkaar losgemaakt konden worden.

Want als God waarheid is, zal niets onwaars voor Hem standhouden.

Als God heilig is, zal niets kwaads voor eeuwig onaangeraakt blijven.

Als God rechtvaardig is, zal geen slachtoffer vergeten worden en geen kwaad eenvoudig worden weggepoetst.

En als God liefde is, moeten wij even voorzichtig zijn voordat wij grenzen trekken rond zijn verlangen om te redden die Hij zelf niet duidelijk heeft getrokken.

Misschien is het oordeel daarom niet alleen het moment waarop wordt vastgesteld waar de mens terechtkomt.

Misschien is het ook het moment waarop de mens voor het eerst werkelijk ziet.

En wat er gebeurt wanneer een mens eindelijk volledig ziet, moeten wij met ontzag aan God overlaten.