Het laatste woord behoort aan Christus

Deze reeks begon met een eenvoudige maar moeilijke vraag: hoe vrij is een mens werkelijk? Niet hoe vrij hij zich voelt, maar hoe vrij hij daadwerkelijk is wanneer hij niet zelf heeft gekozen om te bestaan, wanneer hij de werkelijkheid waarin hij leeft niet zelf heeft ontworpen en wanneer zijn denken en willen gevormd worden door opvoeding, verlangens, angst, verwonding, misleiding en zonde. Vanaf dat moment bleek dat vrije wil niet los kan worden gezien van alles wat een mens vormt.

De mens kiest werkelijk. Zonder die werkelijkheid zouden verantwoordelijkheid, schuld en bekering hun betekenis verliezen. Tegelijk kiest hij nooit vanuit een lege ruimte. Hij wordt geboren in omstandigheden die hij niet heeft gekozen, ontvangt overtuigingen voordat hij ze kan beoordelen, raakt gevormd door liefde en gebrek aan liefde, en kan zichzelf door zijn eigen keuzes verder openen of juist verder afsluiten voor waarheid. Daardoor werd al vroeg zichtbaar dat menselijke vrijheid werkelijk is, maar niet absoluut.

Dat inzicht werd ernstiger toen wij zagen dat zonde niet alleen iets is wat een mens doet. Zij kan ook iets worden wat een mens vormt. De Schrift spreekt over slavernij, verharding en misleiding. Een mens kan zijn vrijheid gebruiken op een manier die zijn vermogen om later vrij te kiezen juist kleiner maakt. Wat begint als keuze kan gewoonte worden, wat gewoonte wordt kan karakter vormen, en wat karakter vormt kan uiteindelijk zo diep met iemand verweven raken dat hij niet meer weet waar zijn verlangen eindigt en zijn gebondenheid begint.

Daarom bleek de bekende uitspraak dat God eenvoudig onze vrije keuze respecteert onvoldoende als volledige verklaring voor verlorenheid. Zij bevat een element van waarheid, omdat liefde niet samenvalt met dwang. Maar zij laat te veel onbesproken. Een mens kan werkelijk kiezen en toch minder vrij zijn dan hij denkt. Hij kan zijn ketenen verdedigen, een leugen nodig hebben om zichzelf te beschermen of het goede als bedreiging ervaren omdat zijn hart zich eraan ontwend heeft.

Tegelijk mochten wij menselijke verantwoordelijkheid niet laten verdwijnen in een verhaal over gebrokenheid. De Schrift kent ook bewuste weerstand. Een mens kan licht ontvangen en zich ertegen keren. Hij kan waarheid herkennen en haar toch onderdrukken. Hij kan zich verharden, en zelfs datgene wat goed is als kwaad benoemen. Daarom kan niet iedere afwijzing van God worden teruggebracht tot onwetendheid, trauma of misleiding.

Juist daar werd oordeel noodzakelijker, niet minder noodzakelijk.

Als menselijke vrijheid werkelijk complex is, dan moet goddelijk oordeel ook werkelijk die complexiteit omvatten. God kan een mens niet beoordelen op basis van een oppervlakkige samenvatting van zijn leven. Hij moet weten wat iemand werkelijk begreep, hoeveel licht hij ontvangen heeft, waar hij werkelijk verblind was, waar hij zichzelf blind heeft gemaakt, waar hij door anderen beschadigd is en waar hij zelf bewust anderen heeft beschadigd.

Daarom bleef één gedachte steeds terugkomen: de mens wordt in het oordeel geconfronteerd met de volledige waarheid over zichzelf in aanwezigheid van de volledige waarheid van God.

Dat oordeel is geen oppervlakkige reconstructie van een leven. Niets kan daar verborgen blijven. Geen daad, geen motief, geen zelfrechtvaardiging en geen schade die wij anderen hebben toegebracht. Wat wij vergeten zijn, kan voor iemand anders jarenlang bepalend zijn geweest. Wat wij klein noemden, kan in het leven van een ander diepe gevolgen hebben gehad. Volledige waarheid betekent dat ook deze werkelijkheid zichtbaar wordt.

Daarmee werd het oordeel niet alleen een vraag naar schuld, maar ook naar kennis van God. Want niet ieder mens wijst dezelfde voorstelling van God af. De één heeft Christus werkelijk leren kennen en verzet zich tegen wat hij heeft gezien. Een ander kent vooral een religieuze karikatuur, gevormd door angst, hypocrisie, macht of verkeerde verkondiging. Iemand kan denken God af te wijzen terwijl hij in werkelijkheid een beeld van God afwijst dat nauwelijks overeenkomt met Christus.

Dat ontslaat niemand automatisch van verantwoordelijkheid. Een mens kan ook een verkeerd godsbeeld nodig hebben omdat het gemakkelijker af te wijzen is dan de werkelijke God. Alleen God weet waar misverstand ophoudt en zelfmisleiding begint. Juist daarom kan niemand vanuit de buitenkant volledig beoordelen wat een ander werkelijk heeft afgewezen.

Wanneer niets meer verborgen blijft, verdwijnt niet alleen de leugen over de mens. Ook de leugen over God verdwijnt.

Dat maakt het oordeel zowel rechtvaardiger als ernstiger dan wij vaak kunnen bevatten. De mens staat niet voor een karikatuur van God, niet voor de God van zijn angst of van zijn opvoeding, maar voor God zoals Hij werkelijk is. Als Christus werkelijk het beeld van de onzichtbare God is, dan staat de mens uiteindelijk voor dezelfde God die zonde ernstig neemt, mensen confronteert, verloren mensen zoekt en voor zijn vijanden bidt.

De Rechter is niet iemand anders dan de Gekruisigde.

Dat gegeven is door de hele reeks heen steeds belangrijker geworden. Wij mogen Gods oordeel niet zachter maken dan Christus het zelf verkondigt. Maar wij mogen evenmin een voorstelling van het laatste oordeel bouwen waarin Christus uiteindelijk moreel nauwelijks nog lijkt op degene die wij in de evangeliën ontmoeten. Zijn rechtvaardigheid en zijn liefde zijn geen twee eigenschappen die elkaar in God afwisselen. Hij wordt in het oordeel geen ander dan Hij aan het kruis was.

Juist dat maakt de vraag naar vuur en oordeel zo moeilijk. De Schrift gebruikt vuur als beeld van vernietiging, toetsing, heiligheid en soms zuivering. Wij konden daarom niet eerlijk beweren dat ieder Bijbels vuurbeeld automatisch eindeloze bewuste marteling betekent. Maar wij konden evenmin zeggen dat ieder vuurbeeld uiteindelijk genezing aanduidt. De functie van het beeld moet uit de tekst zelf blijken.

Hetzelfde gold voor woorden als dood, verderf en eeuwig. Geen enkel woord mocht gebruikt worden als een eenvoudige sleutel waarmee de hele werkelijkheid van oordeel in één keer werd opgelost. De tweede dood moest werkelijk ernstig blijven. De taal van eeuwige straf moest haar gewicht behouden. Maar tegelijk konden wij niet negeren dat dezelfde Schrift spreekt over de dood als de laatste vijand die vernietigd wordt, over alle dingen die door Christus met God verzoend worden en over een toekomst waarin God alles in allen zal zijn.

Daarmee kwamen wij bij een spanning die niet eerlijk opgelost kon worden door alleen de teksten te lezen die het dichtst bij onze eigen verwachting lagen.

Wie uitgaat van eeuwige bewuste straf moet werkelijk rekening houden met de kosmische taal over Christus’ overwinning en verzoening.

Wie uitgaat van vernietiging moet werkelijk rekening houden met teksten waarin oordeel niet eenvoudig als ophouden te bestaan wordt beschreven.

Wie uitgaat van uiteindelijke verzoening moet werkelijk rekening houden met gesloten deuren, tweede dood, verharding en waarschuwingen die niet klinken alsof de uitkomst slechts tijdelijk betekenis heeft.

Dat betekent niet dat alle interpretaties daarom even sterk zijn. Het betekent alleen dat geen van deze vragen eerlijk behandeld kan worden door de moeilijke Schriftteksten van de andere kant weg te drukken.

Dezelfde voorzichtigheid bleek nodig bij de vraag wanneer een keuze definitief wordt. De Schrift verbindt de dood werkelijk met oordeel. Zij roept voortdurend op tot bekering in het heden en gebruikt beelden van deuren die gesloten worden. Dat moest volledig blijven staan.

Tegelijk bleek het moeilijk om vanuit de Schrift alleen te zeggen dat de menselijke wil op het precieze moment van biologische dood noodzakelijk en metafysisch onveranderlijk wordt. Dat is een serieuze theologische uitleg, maar zij is niet hetzelfde als een expliciete Bijbelse uitspraak.

Daarmee kregen wij geen bewijs voor bekering na de dood. Ook dat zou verder gaan dan wat de Schrift helder leert. Wat overbleef, was opnieuw een grens. De dood is werkelijk een grens, maar wij begrijpen niet volledig hoe die grens zich verhoudt tot wil, opstanding, oordeel en genade.

Dat niet weten maakte het heden niet minder belangrijk. Integendeel. Juist omdat keuzes de mens vormen, is het heden werkelijk van betekenis. Iedere waarheid die wij ontvangen en gehoorzamen vormt iets in ons. Iedere waarheid die wij bewust moeten verdringen om onze bestaande wil te beschermen vormt eveneens iets in ons. Het leven is geen wachtruimte voor een later, werkelijk bestaan. Dit is het leven waarin wij leren liefhebben, verharden, vergeven, gebruiken, vertrouwen en weerstand bieden.

Daarom kan een eventuele hoop op genade voorbij onze kennis nooit gebruikt worden om bekering nu onbelangrijk te maken. Een mens die vandaag jarenlang in haat leeft heeft werkelijk jarenlang in haat geleefd. Een vader die zijn kind beschadigt, kan die jeugd niet later opnieuw laten beginnen. Een dader kan misschien vergeven worden, maar vergeving maakt de geschiedenis niet tot iets wat nooit gebeurd is.

Dat bleek essentieel toen de vraag naar uiteindelijke verzoening naar voren kwam. Als God ooit verder herstelt dan wij nu kunnen aantonen, kan dat nooit betekenen dat oordeel overbodig wordt. Ware verzoening zou door waarheid heen moeten gaan, niet eromheen. Het slachtoffer kan niet opnieuw worden opgeofferd zodat de dader een gemakkelijk einde krijgt.

Volledige waarheid betekent dat kwaad werkelijk kwaad genoemd wordt.

Daarom werd het kruis steeds belangrijker als middelpunt. Het kruis zegt niet dat zonde uiteindelijk wel meevalt. Het laat juist zien hoe ernstig zonde is. De mens kruisigt de Rechtvaardige. Religie, politieke macht, angst, lafheid en geweld komen samen rond Christus. God antwoordt daarop niet door het kwaad goed te noemen, maar door Christus op te wekken.

De opstanding ontkent de kruisiging niet.

De wonden blijven zichtbaar.

Maar de wonden hebben niet meer het laatste woord.

Misschien zegt dat iets wezenlijks over Gods overwinning. Hij hoeft de geschiedenis niet uit te wissen om het kwaad zijn uiteindelijke zeggenschap te ontnemen. Wat werkelijk is gebeurd, blijft waar. Maar het kwaad krijgt niet het recht om de laatste betekenis van de geschiedenis te bepalen.

Daarmee werd ook duidelijker wat verlossing betekent. De mens wordt niet alleen gered van een toekomstige straf. De Schrift spreekt over bevrijding van zonde, slavernij, vervreemding en dood. Zij spreekt over een nieuw hart, een nieuwe mens, verzoening, opstanding en gemeenschap met God.

Dat betekent dat de wil zelf onderdeel is van wat verlossing nodig heeft. Wanneer iemand verlangt naar wat hem vernietigt, is het niet voldoende hem alleen toestemming te geven een andere keuze te maken. Christus spreekt over werkelijk vrijgemaakt worden. God belooft een stenen hart weg te nemen en een hart van vlees te geven. Paulus kan zelfs zeggen dat God in de mens zowel het willen als het handelen werkt.

Dat is geen klein gegeven.

Het betekent dat Gods genade dieper kan reiken dan alleen informatie aanbieden aan een volledig autonome menselijke wil. God kan de wil bereiken zonder de menselijke persoon noodzakelijk uit te wissen. Dwang bestuurt van buitenaf tegen de wil in. Genade kan de wil zelf genezen.

Toch bleef ook hier de noodzakelijke grens staan. Dat God een hart kan vernieuwen betekent niet dat wij daarom weten dat Hij uiteindelijk ieder hart zal vernieuwen. Zijn vermogen bewijst niet automatisch een universele uitkomst.

Daarom konden wij niet zeggen dat iedere vijand van God noodzakelijk uiteindelijk verzoend wordt.

Maar wij moesten tegelijk erkennen dat Christus’ overwinning groter is dan alleen het machteloos maken van tegenstand. Paulus zelf is daar een voorbeeld van. Christus overwint hem niet door hem als persoon te vernietigen, maar door zijn vijandschap te doorbreken. De vervolger wordt apostel. Zijn wil verdwijnt niet. Hij wordt veranderd.

Dat gaf ons een belangrijke categorie: een vijand kan ophouden vijand te zijn.

Dat bewijst geen universele verzoening, maar het laat zien dat Gods overwinning niet uitsluitend hoeft te bestaan uit vernietiging van degene die zich verzet.

Daarmee kregen woorden als verzoening in Kolossenzen nog meer gewicht. Christus brengt niet slechts vijandige machten onder controle. Paulus spreekt over vrede door het bloed van het kruis. Toch bleef onderwerping niet hetzelfde als liefde en bleef kosmische verzoening niet automatisch hetzelfde als de redding van ieder afzonderlijk individu.

De vragen werden scherper, maar niet eenvoudiger.

Daarna moesten wij vragen waartoe de mens eigenlijk gered wordt. Want verlossing die alleen beschrijft waarvan wij ontsnappen blijft onvolledig. De Schrift spreekt over de mens als beeld van God, over gelijkvormigheid aan Christus, over kindschap, opstanding en een vernieuwde schepping.

Dat veranderde onze voorstelling van vrijheid opnieuw. Als de uiteindelijke mens in Gods aanwezigheid werkelijk vrij is, terwijl zonde niet langer over hem heerst, dan kan het vermogen om kwaad te kiezen niet de hoogste definitie van vrijheid zijn. De mens wordt niet minder vrij wanneer hij niet langer slaaf kan worden van datgene waarvan Christus hem heeft bevrijd.

Heiligheid bleek daarom geen verlies van persoonlijkheid, maar bevrijding van vervorming.

De christelijke hoop is niet dat menselijke identiteit oplost in een onpersoonlijke goddelijke bron. De persoon blijft persoon. De opstanding beschermt juist de concrete mens. Christus staat op als Christus, met een herkenbare geschiedenis en zelfs met herkenbare wonden. Verlossing wist identiteit niet uit, maar verlost haar.

Dat bracht ons uiteindelijk terug bij het kennen van God. Als eeuwig leven bestaat in het kennen van God en Jezus Christus, dan is de bestemming van de mens niet alleen veilig voortbestaan. Het is gemeenschap met God zoals Hij werkelijk is.

Daar ligt misschien de diepste spanning van de hele reeks.

Een mens kan waarheid zien en haar toch weerstaan. Kennis alleen geneest de wil niet. De Schrift geeft ons daarom geen grond om te zeggen dat volledige openbaring van God automatisch iedere menselijke wil tot liefde brengt.

Maar de Schrift geeft ons evenmin grond om met dezelfde zekerheid te zeggen dat volledige ontmoeting met God onmogelijk nog iets kan veranderen aan een verharde wil.

Wij blijven staan tussen de ernst van menselijke weerstand en de werkelijkheid van goddelijke genade.

Op dat punt kon de reeks twee kanten op ontsporen. Wij hadden de spanning kunnen oplossen door te zeggen dat uiteindelijk iedereen noodzakelijk gered wordt. Dat zou een zekerheid geven die wij niet voldoende kunnen aantonen. Of wij hadden de spanning kunnen oplossen door te zeggen dat wij precies weten dat sommige mensen voor eeuwig en onveranderlijk buiten Gods gemeenschap zullen blijven. Ook daarvoor zouden wij meer moeten weten dan ons werkelijk gegeven is.

Daarom bleef uiteindelijk hoop over.

Niet als vermomde zekerheid.

Hoop is niet zeggen dat wij weten dat iedereen gered wordt. Maar hoop is ook niet tevreden vaststellen dat anderen waarschijnlijk verloren zijn. Zij is bereid de waarschuwingen van Christus volledig serieus te nemen en tegelijk het uiteindelijke oordeel volledig aan Christus te laten.

Dat vraagt een vreemde combinatie van ernst en nederigheid.

Wij mogen zonde niet zachter maken.

Wij mogen oordeel niet reduceren tot beeldspraak zonder werkelijkheid.

Wij mogen een mens niet geruststellen met een uitkomst die wij niet kunnen beloven.

Maar wij mogen evenmin het eeuwige vonnis over een ander mens uitspreken alsof wij zijn gehele geschiedenis kennen.

Wij kennen die mens niet zoals God hem kent.

Wij weten niet welke waarheid hij werkelijk gezien heeft, welke leugen hij geloofd heeft, welke weerstand bewust was en welke blindheid hij nauwelijks kon doorzien. Wij weten niet waar een verkeerd godsbeeld ophield en werkelijke afwijzing van Christus begon. Wij weten niet hoeveel van zijn wil werkelijk vrij was en hoeveel reeds gevangen was geraakt.

God weet dat wel.

Daarom is het misschien niet een volledig systeem dat uiteindelijk de meeste rust geeft, maar de identiteit van degene aan wie het oordeel toebehoort.

De Rechter van de hele aarde hoeft niets te raden.

Hij zal geen onwetendheid behandelen als bewuste rebellie wanneer zij dat niet was. Hij zal geen rebellie verontschuldigen als onwetendheid wanneer zij dat niet was. Hij zal geen slachtoffer vergeten. Hij zal geen verborgen kwaad missen. Hij zal geen mens verkeerd begrijpen.

En Hij zal zijn eigen karakter niet verloochenen.

Dat betekent dat wij niet eindigen in een leeg niet weten. Wij weten misschien niet hoe iedere menselijke geschiedenis eindigt, maar wij weten wie oordeelt.

Het laatste woord behoort aan Christus.

Aan degene die zegt dat waarheid vrijmaakt.

Aan degene die zonde zonder compromis benoemt.

Aan degene die het verloren schaap zoekt.

Aan degene die over Jeruzalem weent.

Aan degene die voor zijn vijanden bidt.

Aan degene die sterft.

Aan degene die opstaat.

Aan degene onder wiens voeten uiteindelijk iedere vijand wordt gelegd en voor wie zelfs de dood geen laatste macht behoudt.

Misschien is dit de plaats waar wij moeten stoppen met proberen de eeuwigheid volledig in onze eigen categorieën onder te brengen. Niet omdat denken verkeerd is. Deze hele reeks is ontstaan uit de overtuiging dat moeilijke vragen niet uit angst voor hun consequenties ontweken mogen worden. Maar denken bereikt een punt waarop verdere zekerheid niet meer uit de Schrift voortkomt, maar uit onze behoefte om het open einde te beheersen.

Daar moeten wij kunnen stoppen.

Niet met onverschilligheid, maar met vertrouwen.

Wij blijven vandaag geroepen tot bekering omdat vandaag werkelijk telt. Wij blijven verantwoordelijk voor wat wij doen met waarheid, met liefde en met de mensen die ons zijn toevertrouwd. Wij mogen niet speculeren over toekomstige genade om huidige gehoorzaamheid uit te stellen.

Tegelijk hoeven wij de grens van onze kennis niet op te vullen met angst.

Wij hoeven niet te doen alsof Gods rechtvaardigheid alleen veilig is wanneer wij precies kunnen uitleggen hoe ieder oordeel werkt. Wij hoeven zijn genade evenmin groter te maken dan Christus haar zelf heeft geopenbaard.

Wij kunnen beide laten staan.

Oordeel is werkelijk.

Genade is werkelijk.

Menselijke verantwoordelijkheid is werkelijk.

Menselijke gebrokenheid is werkelijk.

Verharding is werkelijk.

Gods vermogen om te vernieuwen is werkelijk.

De dood is werkelijk.

Christus’ overwinning is werkelijk.

En waar deze werkelijkheden aan het einde volledig samenkomen, behoort het antwoord niet aan ons.

Misschien is dat uiteindelijk niet de zwakte van deze reeks, maar haar belangrijkste conclusie.

Wij hoeven God niet volledig te kunnen verklaren om Hem te vertrouwen.

Wij hoeven de laatste bladzijde niet vooraf te schrijven.

Wij hoeven niet te weten wat Christus zelf nog niet aan ons heeft toevertrouwd.

Wij mogen zoeken tot aan de grens van wat de Schrift draagt en daar erkennen dat het laatste oordeel niet in onze handen ligt.

Misschien wordt geloof juist daar het meest werkelijk. Niet wanneer alle vragen verdwenen zijn, maar wanneer wij genoeg hebben gezien om te weten aan wie wij de vragen uiteindelijk kunnen toevertrouwen.

Het laatste woord behoort aan Christus.

En daarom hoeft het onze niet te zijn.