Liefde voor de vijand

U hebt gehoord dat er gezegd is: U moet uw naaste liefhebben en uw vijand moet u haten. Maar Ik zeg u: Heb uw vijanden lief; zegen hen die u vervloeken; doe goed aan hen die u haten; en bid voor hen die u beledigen en u vervolgen; zodat u kinderen zult zijn van uw Vader, Die in de hemelen is, want Hij laat Zijn zon opgaan over slechte en goede mensen, en laat het regenen over rechtvaardigen en onrechtvaardigen. Want als u hen liefhebt die u liefhebben, wat voor loon hebt u dan? Doen ook de tollenaars niet hetzelfde? En als u alleen uw broeders groet, wat doet u meer dan anderen? Doen ook de tollenaars niet zo? Wees dan volmaakt, zoals uw Vader, Die in de hemelen is, volmaakt is.

Mattheüs 5:43-48

Met deze woorden brengt Jezus Zijn uitleg van de wet tot een hoogtepunt. Hij heeft gesproken over woede, begeerte, huwelijkstrouw, waarachtigheid en het doorbreken van vergelding. Nu gaat Hij verder dan het verbod om kwaad met kwaad te beantwoorden. De discipel moet zijn vijand liefhebben, goeddoen aan wie hem haat en bidden voor wie hem vervolgt. Niet alleen de uiterlijke reactie, maar ook de innerlijke richting moet veranderen.

Dit behoort tot de meest kenmerkende en tegelijk meest veeleisende woorden van Jezus. Liefde voor familie, vrienden en mensen die goed voor ons zijn, komt in vrijwel iedere cultuur voor. Vijandenliefde doorbreekt echter de natuurlijke grens van wederkerigheid. Zij maakt liefde niet afhankelijk van de vraag of de ander haar verdient, beantwoordt of zelfs maar erkent.

Daarmee vraagt Jezus niet om een oppervlakkige vriendelijkheid. Een vijand is niet slechts iemand met wie een klein meningsverschil bestaat. Het kan iemand zijn die kwaad spreekt, schade veroorzaakt, verraadt, vervolgt of bewust tegenwerkt. Juist tegenover die persoon moet de discipel weigeren haat tot leidend beginsel te maken.

Dit betekent niet dat de vijand plotseling veilig, betrouwbaar of onschuldig wordt verklaard. Jezus maakt waarheid niet ondergeschikt aan een vaag gevoel van liefde. Hij leert een liefde die het kwaad helder ziet en toch niet verlangt dat de kwaaddoener wordt vernietigd.

Uw naaste liefhebben

Het gebod om de naaste lief te hebben komt uit Leviticus 19. Daar zegt God dat de Israëliet geen wraak mag nemen of wrok mag koesteren, maar zijn naaste moet liefhebben als zichzelf. Het gebod staat dus al in een context waarin vergelding en innerlijke vijandschap worden begrensd.

Liefde tot de naaste was geen uitvinding van het Nieuwe Testament. Zij behoort tot het hart van Gods wet. Jezus bevestigt haar volledig en noemt haar later, samen met liefde tot God, het grote gebod waaraan de gehele Wet en de Profeten hangen.

Toch kan de mens het begrip naaste beperken. Hij behandelt degene die dichtbij, verwant, trouw of gelijkgestemd is als naaste, maar plaatst de vijand buiten de kring waarop het gebod betrekking heeft. Liefde wordt dan een plicht binnen de eigen groep en haat lijkt geoorloofd tegenover wie daarbuiten staat.

De uitspraak “uw vijand moet u haten” staat niet als goddelijk gebod in de wet. Zij is een menselijke gevolgtrekking. Wanneer de naaste moet worden liefgehad, zo redeneert men, mag de vijand blijkbaar worden gehaat. De grens tussen de eigen groep en de tegenstander krijgt zo een morele betekenis.

Jezus verwerpt die toevoeging. Hij weigert de mens toestemming te geven om haat te heiligen. Het bestaan van een vijand verandert de roeping tot liefde niet.

Dat betekent niet dat er geen werkelijk onderscheid bestaat tussen vriend en vijand. Jezus ontkent niet dat sommige mensen kwaadwillend handelen. Hij gebruikt juist het woord vijand. De christen hoeft de werkelijkheid niet mooier te maken dan zij is. Hij mag erkennen dat iemand hem haat, vervloekt of vervolgt.

De radicaliteit ligt niet in het ontkennen van vijandschap, maar in de manier waarop de discipel erop reageert.

Wat liefde hier betekent

Vijandenliefde moet niet allereerst als gevoel worden begrepen. Het is mogelijk dat warme genegenheid ontbreekt, zeker wanneer de ander ernstig kwaad heeft gedaan. Jezus gebiedt niet dat de discipel onmiddellijk positieve emoties moet produceren.

Bijbelse liefde is gericht op het werkelijke goede van de ander. Zij wordt zichtbaar in houding, gebed en handelen. Dat kan samengaan met verdriet, boosheid, teleurstelling en afstand. De discipel kan iemand liefhebben zonder hem dichtbij te laten. Hij kan diens goede zoeken zonder te doen alsof de relatie veilig is.

Dat onderscheid is noodzakelijk. Wanneer liefde uitsluitend als gevoel wordt gezien, lijkt het gebod onmogelijk of oneerlijk. De mens kan niet eenvoudig bepalen wat hij emotioneel ervaart. Hij kan wel kiezen welke verlangens hij voedt, welke woorden hij spreekt en welke daden hij stelt.

Liefde voor de vijand betekent daarom onder meer dat de discipel niet verlangt naar diens vernietiging, niet liegt om hem te beschadigen en niet geniet van zijn val. Hij kan hopen dat onrecht stopt, dat waarheid openbaar wordt en dat recht geschiedt. Tegelijk verlangt hij uiteindelijk naar bekering en herstel, niet alleen naar vernedering.

Dat is een scherpe toets. Een mens kan zeggen dat hij alleen recht wil, terwijl hij innerlijk geniet van de gedachte dat de ander alles verliest. Hij kan een terecht gevolg zoeken en tegelijk de pijn van de ander als persoonlijke overwinning ervaren.

Vijandenliefde vraagt dat recht en wraak van elkaar worden onderscheiden. Recht wil dat kwaad wordt begrensd en verantwoordelijkheid wordt gedragen. Wraak wil dat de ander lijdt omdat hij mij heeft laten lijden.

Liefde kan gevolgen ondersteunen. Zij hoeft niet te vragen dat een misdaad onbestraft blijft of dat een gevaarlijke leider zijn positie behoudt. Zij voorkomt wel dat de discipel zijn hart laat voeden door de vernietiging van de schuldige.

Zegenen wie vervloekt

Jezus roept op om te zegenen wie vervloekt. Een vloek probeert kwaad over de ander af te roepen, zijn naam te beschadigen of hem onder woorden van veroordeling te plaatsen. Zegenen doet het tegenovergestelde. Het spreekt of zoekt het goede voor de ander.

Dit betekent niet dat leugenachtige beschuldigingen onbeantwoord moeten blijven. De discipel mag waarheid spreken en zijn naam verdedigen waar verantwoordelijkheid dat vraagt. Hij hoeft echter niet dezelfde taal van vernedering over te nemen.

Wanneer hij wordt vervloekt, ontstaat de verleiding terug te vervloeken. De ander heeft zijn waardigheid aangetast, dus lijkt het gerechtvaardigd diens karakter, reputatie of toekomst te beschadigen. Jezus verbreekt die keten.

Zegenen kan soms betekenen dat de discipel eenvoudig weigert kwaad terug te spreken. Soms betekent het dat hij bewust iets goeds over de ander erkent zonder diens kwaad te ontkennen. Soms dat hij bidt om bekering, wijsheid en genade.

Het gaat niet om kunstmatige complimenten of het verbergen van waarheid. Zegenen is geen vorm van leugen. De discipel hoeft een kwaadwillend mens niet goed te noemen. Hij weigert wel zijn taal volledig te laten vormen door haat.

Taal speelt een grote rol in vijandschap. Mensen bouwen een beeld van de tegenstander door herhaalde verhalen, overdrijvingen en selectieve feiten. De ander wordt steeds eenvoudiger, slechter en minder menselijk voorgesteld. Zo wordt haat moreel gemakkelijker.

De christen mag niet deelnemen aan deze ontmenselijking, zelfs niet wanneer de tegenstander werkelijk schuldig is. Hij kan scherpe waarheid spreken zonder zaken te verzinnen, motieven te claimen die hij niet kent of iedere goede eigenschap te ontkennen.

Dat vraagt discipline, vooral wanneer een groep de vijand gezamenlijk bespreekt. Spot en veroordeling kunnen onderling verbondenheid scheppen. Mensen voelen zich één doordat zij dezelfde tegenstander minachten. De discipel moet herkennen dat groepsloyaliteit geen toestemming geeft om onwaarachtig of genadeloos te spreken.

Goeddoen aan wie haat

Jezus gaat verder dan woorden. De discipel moet goeddoen aan wie hem haat. Liefde wordt concreet. Zij blijft niet beperkt tot het innerlijke besluit geen wraak te nemen.

Goeddoen kan vele vormen aannemen. Hulp bieden wanneer de vijand werkelijk in nood verkeert. Eerlijk handelen wanneer misleiding voordeel zou geven. Zijn menselijke rechten respecteren. Geen gebruikmaken van een moment van zwakte om hem onnodig te beschadigen.

Dit is niet hetzelfde als de vijand onbeperkte toegang geven tot het eigen leven. Goeddoen kan ook bestaan uit het benoemen van waarheid, het stellen van een grens of het verhinderen van verder kwaad. Het werkelijke goede van de ander is niet altijd hetzelfde als wat hij op dat moment zelf wenst.

Een verslaafde die geld vraagt, wordt niet noodzakelijk geholpen door geld te ontvangen. Een gewelddadig mens wordt niet werkelijk liefgehad wanneer iedereen zijn gedrag blijft verbergen. Een manipulator wordt niet geholpen wanneer iedere eis uit schuldgevoel wordt ingewilligd.

Goeddoen vraagt daarom wijsheid. Het is geen onmiddellijke instemming met ieder verzoek. De vraag is: wat dient werkelijk het goede, de waarheid en mogelijk de bekering van deze persoon?

Soms kan dat zacht zijn. Soms streng. Liefde en toegeeflijkheid zijn niet hetzelfde. God Zelf heeft lief en tuchtigt. Hij toont geduld, maar neemt zonde ernstig.

De discipel moet wel onderzoeken of hij strengheid te gemakkelijk liefde noemt. Hardheid kan zich verschuilen achter de woorden dat iemand een les moet leren. Soms wil de mens niet werkelijk het goede van zijn vijand, maar vooral diens pijn rechtvaardigen.

Vijandenliefde dwingt hem eerlijk te vragen of zijn handeling op herstel is gericht of op vergelding.

Bidden voor vervolgers

Het gebed voor vervolgers brengt de strijd naar het verborgen leven met God. Daar kan de discipel niet alleen een correcte publieke houding aannemen. Hij brengt de naam van zijn vijand voor de Vader.

Dat is een indringende daad. Bidden voor iemand maakt het moeilijker hem volledig te ontmenselijken. De discipel spreekt over hem in Gods aanwezigheid en erkent daarmee dat ook deze persoon onder Gods gezag staat.

Het gebed hoeft niet oppervlakkig te zijn. De psalmen laten zien dat de gelovige onrecht, angst en woede eerlijk voor God mag brengen. Bidden voor een vijand betekent niet dat men geen recht mag vragen. De discipel kan vragen dat kwaad stopt, waarheid zichtbaar wordt en slachtoffers worden beschermd.

Maar hij vraagt niet alleen om oordeel. Hij kan ook bidden om bekering, inzicht en genade. Dat de vijand niet in zijn kwaad verhardt, maar zich tot God keert.

Dit gebed kan innerlijke weerstand oproepen. De mens wil soms wel bidden dat God ingrijpt, maar niet dat de ander genade ontvangt. De gedachte dat iemand die veel kwaad heeft gedaan vergeven zou kunnen worden, voelt onrechtvaardig.

Daar wordt zichtbaar hoe moeilijk genade werkelijk is. De discipel ontvangt haar graag voor zichzelf, maar kan moeite hebben wanneer zij ook voor zijn vijand beschikbaar blijkt. Het verhaal van Jona laat precies die spanning zien. Hij kent Gods barmhartigheid en vreest juist daarom dat Ninevé zal worden gespaard.

Bidden voor de vijand legt de verborgen wens bloot dat Gods genade alleen binnen bepaalde grenzen mag werken. Jezus leert dat de Vader goedheid toont aan rechtvaardigen en onrechtvaardigen. De discipel wordt geroepen iets van die ruimhartigheid te weerspiegelen.

Dit betekent niet dat hij de uitkomst beheerst. De vijand kan weigeren zich te bekeren. Het gebed is geen garantie op verzoening. Het bevrijdt de discipel wel van de overtuiging dat haat de enige eerlijke reactie is.

Soms zal hij lange tijd bidden zonder dat zijn gevoel verandert. Dat maakt het gebed niet onecht. Gehoorzaamheid kan voorafgaan aan emotionele genezing. Door herhaaldelijk de vijand aan God toe te vertrouwen, wordt de discipel zelf gevormd.

De vijand dichtbij

Het woord vijand roept gemakkelijk beelden op van vervolgers, politieke tegenstanders of mensen op grote afstand. Toch bevindt de vijand zich vaak dichterbij. Het kan een familielid, voormalige vriend, collega, zakenpartner of kerkgenoot zijn.

Juist nabij verraad doet diep pijn. De mens had vertrouwen gegeven, verwachtingen opgebouwd en misschien een deel van zichzelf gedeeld. Wanneer die relatie breekt, is de vijandschap niet abstract. Zij raakt herinneringen, loyaliteit en identiteit.

In zulke situaties kan liefde ingewikkelder zijn dan eenvoudig goeddoen aan een onbekende tegenstander. Iedere ontmoeting opent oude pijn. De ander kent kwetsbare plekken en kan woorden gebruiken die verder reiken dan gewone kritiek.

Vijandenliefde vraagt hier niet dat de eerdere nabijheid onmiddellijk wordt hersteld. Vergeving en verzoening zijn niet hetzelfde. Een mens kan persoonlijke wraak loslaten zonder de relatie naar haar vroegere vorm terug te brengen.

Volledige verzoening vraagt waarheid, berouw en hernieuwde betrouwbaarheid van beide kanten. Wanneer de ander blijft liegen, manipuleren of beschadigen, kan afstand noodzakelijk zijn.

De liefde van Christus maakt grenzen niet overbodig. Zij bepaalt wel hoe die grenzen worden gedragen. Niet als instrument om de ander te straffen, maar als bescherming van wat goed is.

Een man kan zeggen: “Ik vergeef je, maar ik vertrouw je op dit moment niet.” Dat kan volledig eerlijk zijn. Vertrouwen is geen schuld die op verzoek direct moet worden betaald. Het groeit door gedrag over tijd.

Hij kan ook zeggen dat contact voorlopig niet mogelijk is. Liefde betekent niet dat hij zichzelf, zijn gezin of anderen opnieuw aan gevaar blootstelt. Zij betekent dat hij zelfs in afstand niet verlangt naar vernietiging en geen leugen gebruikt om zijn positie te versterken.

Gods zon en regen

Jezus wijst vervolgens op de Vader, Die Zijn zon laat opgaan over slechte en goede mensen en regen geeft aan rechtvaardigen en onrechtvaardigen. Deze dagelijkse goedheid wordt vaak algemene genade genoemd. God geeft leven, voedsel, schoonheid, mogelijkheden en tijdelijke zegeningen ook aan mensen die Hem niet erkennen.

De zon vraagt niet eerst naar het karakter van degene die zij verwarmt. Regen valt niet uitsluitend op de akker van de rechtvaardige. Gods goedheid reikt verder dan de kring van degenen die Hem liefhebben.

Dit betekent niet dat God geen onderscheid maakt tussen goed en kwaad. De Bergrede spreekt duidelijk over oordeel. Algemene goedheid is niet hetzelfde als uiteindelijke goedkeuring. Dezelfde God die geduldig voorziet, zal ook rechtvaardig oordelen.

Juist die combinatie moet in de discipel worden weerspiegeld. Hij kan goeddoen zonder kwaad goed te noemen. Hij kan geduld tonen zonder te ontkennen dat oordeel bestaat. Hij hoeft niet zelf onmiddellijk het eindvonnis over de ander uit te voeren.

Gods goedheid geeft tijd voor bekering. Paulus schrijft dat Gods goedertierenheid de mens tot bekering wil leiden. Dat betekent dat goedheid niet zwak of betekenisloos is. Zij heeft een moreel doel.

De discipel kan daarom goeddoen aan een vijand zonder de ernst van diens gedrag te relativeren. Zijn goedheid zegt niet: wat jij doet maakt niets uit. Zij zegt: jouw kwaad zal mij niet dwingen mijn roeping tot het goede los te laten.

Daarin lijkt hij op zijn Vader. Niet omdat hij dezelfde volmaakte wijsheid bezit, maar omdat zijn liefde niet volledig door wederkerigheid wordt begrensd.

Kinderen van de Vader

Jezus zegt dat de discipelen door vijandenliefde kinderen van hun Vader zullen zijn. Hij bedoelt niet dat zij Gods kindschap door morele prestatie verdienen. Het kindschap wordt zichtbaar doordat zij trekken van de Vader gaan dragen.

Een kind wordt vaak herkend aan gelijkenis. Niet alleen lichamelijk, maar ook in houding, taal en gewoonten. Zo moet het leven van de discipel iets openbaren van de God bij Wie hij hoort.

Wanneer hij alleen goeddoet aan wie hem goeddoet, is daarin nog weinig zichtbaar van de bijzondere liefde van de Vader. Wederkerigheid is menselijk en waardevol, maar niet onderscheidend voor het Koninkrijk.

Vijandenliefde toont dat de bron van zijn handelen niet uitsluitend de behandeling van de ander is. Hij handelt vanuit zijn verbondenheid met God. Zijn Vader bepaalt zijn karakter, niet zijn vijand.

Dat betekent dat vijandschap een geestelijke toets wordt. Niet alleen omdat zij pijnlijk is, maar omdat zij zichtbaar maakt wie de discipel werkelijk navolgt. Wanneer hij wordt vervloekt, vervolgd of onrechtvaardig behandeld, komt naar boven wat zijn hart beheerst.

Het is eenvoudig christelijke deugden te tonen wanneer relaties veilig en wederkerig zijn. De diepere vorming wordt zichtbaar wanneer liefde niets terugkrijgt.

Daarom is vijandenliefde geen losstaand uitzonderlijk gebod. Zij is een openbaring van het hele karakter dat Jezus in de zaligsprekingen heeft beschreven. De arme van geest weet dat hijzelf van genade leeft. De zachtmoedige hoeft zijn eer niet door wraak te herstellen. De barmhartige ziet zelfs in de schuldige nog een mens. De vredestichter verlangt naar herstel. Degene die vervolgd wordt, blijft trouw zonder door haat te worden gevormd.

Meer dan de tollenaars

Jezus vraagt wat voor loon er is wanneer iemand alleen liefheeft wie hem liefhebben. Zelfs tollenaars doen dat. Tollenaars stonden in de Joodse samenleving vaak bekend als collaborateurs en uitbuiters. Toch kenden ook zij loyaliteit, vriendschap en wederkerige liefde.

Daarmee ontkent Jezus niet de waarde van natuurlijke liefde. Liefde voor familie en vrienden is goed. Hij laat zien dat zij op zichzelf nog niet de bijzondere werkelijkheid van het Koninkrijk openbaart.

Vrijwel ieder mens heeft een kring waarin hij goed, trouw en royaal kan zijn. Zelfs gewelddadige groepen kennen sterke onderlinge loyaliteit. Mensen kunnen hun eigen gezin intens liefhebben en tegelijk genadeloos zijn tegenover buitenstaanders.

Daarom is liefde binnen de eigen groep geen voldoende bewijs van morele goedheid. De vraag is wat er gebeurt aan de grens van die groep. Hoe behandelt de mens degene van wie hij niets terugkrijgt, die anders denkt of die hem zelfs beschadigt?

De wereld werkt vaak door wederkerigheid. Ik geef wanneer jij geeft. Ik respecteer wanneer jij respecteert. Ik blijf loyaal zolang jij loyaal bent. Deze logica kan ordelijk en rechtvaardig lijken, maar blijft afhankelijk van de ander.

De liefde van het Koninkrijk gaat verder. Zij betekent niet dat wederkerigheid onbelangrijk wordt, maar dat het ontbreken ervan niet automatisch alle verantwoordelijkheid tot goeddoen opheft.

De discipel kan trouw blijven aan zijn eigen roeping, zelfs wanneer de ander dat niet doet. Hij hoeft niet eerst diens verandering af te wachten om zelf waarachtig, rechtvaardig en barmhartig te handelen.

Alleen uw broeders groeten

Jezus gebruikt daarna een eenvoudig voorbeeld. Wanneer iemand alleen zijn broeders groet, doet hij niets uitzonderlijks. Een groet is klein, maar drukt erkenning uit. De ander wordt gezien en als mens ontvangen.

Het weigeren van een groet kan eveneens betekenis hebben. De ander wordt genegeerd, buitengesloten of behandeld alsof hij niet bestaat. Vijandschap wordt dan niet alleen zichtbaar in grote conflicten, maar in kleine dagelijkse gebaren.

Jezus laat daarmee zien dat vijandenliefde niet uitsluitend bestaat uit heroïsche offers. Zij begint soms met eenvoudige menselijke erkenning. De ander aankijken, groeten, correct aanspreken en niet doen alsof hij geen mens meer is.

Dit kan juist moeilijk zijn na conflict. Een mens wil afstand tonen en gebruikt kleine gebaren om de ander te laten voelen dat hij buiten de kring staat. Hij spreekt met iedereen behalve hem. Hij is beleefd tegen onbekenden, maar koud tegenover degene die hem heeft gekwetst.

Een groet lost het conflict niet op en herstelt vertrouwen niet. Zij kan wel weigeren de ander volledig uit de menselijke gemeenschap te verwijderen.

Dat betekent niet dat ieder contact verstandig of veilig is. In situaties van stalking, geweld of manipulatie kan juist geen contact nodig zijn. Jezus geeft geen mechanische regel die veiligheid opheft. Het beeld openbaart opnieuw de houding van het hart.

Wanneer contact mogelijk en verantwoord is, zoekt de discipel niet onnodig naar manieren om de ander te vernederen of onzichtbaar te maken.

Politieke en culturele vijanden

Vijandenliefde wordt ernstig beproefd in tijden van polarisatie. Mensen spreken niet langer alleen over verschillende standpunten, maar over kampen die elkaar als bedreiging voor het goede zien. Iedere groep ontwikkelt een moreel verhaal waarin zijzelf redder en de ander gevaar is.

In zo’n omgeving kan haat als deugd worden gepresenteerd. Minachting voor de juiste tegenstander bewijst loyaliteit aan de eigen zaak. Nuance wordt verdacht en barmhartigheid lijkt verraad.

De christen mag waarheid en onrecht niet relativeren. Sommige ideeën en systemen zijn werkelijk schadelijk. Hij kan ze krachtig bestrijden. Vijandenliefde verbiedt echter dat de aanhanger van een verkeerd idee daardoor ophoudt als mens te worden gezien.

Hij mag niet liegen over tegenstanders, hun woorden bewust verdraaien of iedere slechte daad gebruiken om een hele groep te ontmenselijken. Hij moet dezelfde maatstaf voor waarheid hanteren bij vriend en vijand.

Dat is moeilijk, omdat groepsdruk selectieve verontwaardiging bevordert. Het kwaad van de tegenstander wordt uitvergroot en het kwaad van de eigen kring vergoelijkt. De christen wordt geroepen tot een diepere loyaliteit. Zijn eerste trouw ligt bij Christus, niet bij een partij, beweging of cultureel kamp.

Daarom moet hij ook het kwaad binnen zijn eigen groep kunnen benoemen. Vijandenliefde betekent niet alleen mildheid tegenover buitenstaanders, maar ook weigering om de eigen bondgenoten door leugen te beschermen.

De vijand wordt niet liefgehad door waarheid op te geven. De waarheid zelf wordt ook niet gediend door haat.

Vijandenliefde en gerechtigheid

Een veelgehoorde vrees is dat vijandenliefde gerechtigheid verzwakt. Wanneer de dader wordt liefgehad, wordt het slachtoffer dan niet vergeten? Wanneer vergeving centraal staat, verdwijnen gevolgen dan niet?

Dat hoeft niet. Werkelijke liefde zoekt ook het goede van slachtoffers, gemeenschap en zelfs van de dader. Dat goede vraagt vaak dat kwaad wordt gestopt en verantwoordelijkheid volgt.

Een rechter kan een schuldige veroordelen zonder hem te haten. Een ouder kan een kind een gevolg geven vanuit liefde. Een organisatie kan iemand uit een positie verwijderen om anderen te beschermen. Een slachtoffer kan aangifte doen en tegelijk weigeren door wraak te worden verteerd.

Liefde en recht zijn geen vijanden. Wraak en recht moeten wel worden onderscheiden. Liefde voorkomt dat gerechtigheid wordt misbruikt als dekmantel voor vernietigingsdrang.

Zij voorkomt ook dat de dader alleen als vijand van het slachtoffer wordt gezien. Zijn kwaad beschadigt eveneens zijn eigen menselijkheid. Bekering en verantwoordelijkheid zijn daarom ook in zijn belang, al zal hij dat mogelijk niet zo ervaren.

Goedkope genade beschermt hem tegen de waarheid. Ware liefde brengt hem ermee in aanraking.

Liefde zonder verzoening

Vijandenliefde wordt soms verward met de verplichting om iedere relatie te herstellen. Jezus gebiedt liefde, maar volledige verzoening kan niet door één persoon worden voortgebracht.

Verzoening vraagt dat waarheid wordt erkend, schuld wordt beleden en beide partijen bereid zijn opnieuw in relatie te treden. Wanneer de vijand volhardt in zijn kwaad, kan de discipel hem liefhebben zonder een verzoende relatie te hebben.

Hij kan bidden, geen wraak zoeken en diens goede verlangen, terwijl hij afstand bewaart. Dat is geen halve gehoorzaamheid. Het erkent dat liefde niet hetzelfde is als onbeperkte nabijheid.

Ook kan een relatie na vergeving een andere vorm krijgen. Vertrouwen kan gedeeltelijk terugkeren, maar niet volledig. Sommige verantwoordelijkheden of toegangen hoeven niet te worden hersteld.

Een man die financieel is bedrogen, kan vergeven zonder opnieuw geld toe te vertrouwen. Een vrouw die mishandeld is, kan voor de dader bidden zonder terug te keren. Een leider kan een berouwvolle medewerker vergeven zonder hem direct in dezelfde positie te herstellen.

Gevolgen kunnen blijven bestaan zonder dat de relatie door haat wordt beheerst.

De man en zijn vijand

Voor de christelijke man raakt vijandenliefde aan zijn omgang met eer, conflict en macht. Wanneer hij wordt tegengewerkt, kan hij de behoefte voelen de ander te verslaan, publiekelijk te ontmaskeren of buiten spel te zetten.

Soms is krachtige actie werkelijk nodig. Een onbetrouwbare zakenpartner moet worden begrensd. Een bedreiging voor het gezin moet worden gestopt. Een leugen die anderen schaadt moet worden gecorrigeerd.

De vraag is of hij dit kan doen zonder zijn innerlijk aan de tegenstander te verliezen. Wordt zijn dag voortdurend bepaald door wat de ander doet? Voert hij in zijn hoofd eindeloze gesprekken? Verlangt hij niet alleen naar oplossing, maar naar vernedering?

Dan bezit de vijand meer macht dan hij misschien beseft. Niet noodzakelijk over zijn omstandigheden, maar over zijn hart.

Vijandenliefde bevrijdt hem uit die gebondenheid. Hij hoeft de ander niet goed te keuren, dichtbij te laten of zonder gevolgen te laten handelen. Hij hoeft hem wel niet langer als centrum van zijn innerlijke leven te dragen.

Door voor hem te bidden, recht aan God toe te vertrouwen en zelf waarachtig te blijven, weigert de man dat het conflict zijn karakter volledig bepaalt.

Dat vraagt ook dat hij de vijand niet voortdurend gebruikt om zichzelf als rechtvaardig te ervaren. Een tegenstander kan een handige spiegel worden waarin de mens altijd als betere partij verschijnt. Zolang hij naar de fouten van de ander kijkt, hoeft hij zijn eigen hardheid, trots of aandeel niet te onderzoeken.

Vijandenliefde sluit zelfonderzoek niet uit. Zij vraagt juist of de man in zijn strijd zelf binnen de waarheid blijft.

De vijand in het eigen huis

Soms kan een echtgenoot, ouder of kind innerlijk als vijand worden behandeld. Niet omdat er letterlijk vijandschap is, maar omdat herhaalde teleurstelling en conflict de ander tot tegenstander maken.

Gesprekken worden dan geen poging tot begrip, maar strijd om terrein. Iedere opmerking wordt als aanval gehoord. De mens verzamelt bewijs, bewaakt zijn positie en interpreteert de ander steeds ongunstiger.

Vijandenliefde begint in zo’n situatie mogelijk met het weigeren van die innerlijke classificatie. De echtgenoot is geen probleem dat verslagen moet worden. Het kind is geen tegenstander van gezag. De ouder is meer dan zijn tekortkoming.

Dat betekent niet dat schadelijke patronen worden ontkend. Juist in het gezin zijn grenzen, waarheid en soms professionele hulp noodzakelijk. Maar de ander mag niet volledig worden gereduceerd tot wat het conflict van hem heeft gemaakt.

Een huwelijk kan nauwelijks herstellen wanneer beide partijen elkaar alleen nog door de slechtste interpretatie zien. Liefde vraagt dat de mogelijkheid van een andere lezing openblijft, zonder naïef te worden.

Soms blijkt die mildere lezing onjuist en is het kwaad werkelijk bewust. Toch moet de mens voorzichtig blijven met het claimen van motieven die hij niet zeker kent.

Liefde als keuze en vorming

Vijandenliefde wordt zelden in één moment volledig bereikt. Zij is vaak een proces waarin de discipel herhaaldelijk dezelfde persoon en gebeurtenis aan God moet overgeven.

Een herinnering opent opnieuw de wond. Nieuwe informatie roept oude woede op. De mens dacht vergeven te hebben, maar merkt dat de wens tot vergelding terugkeert.

Dat betekent niet noodzakelijk dat alle eerdere keuzes onecht waren. Sommige wonden vragen herhaalde overgave. Vergeving kan een besluit zijn dat steeds opnieuw in gevoel en verbeelding moet worden uitgewerkt.

De discipel moet daarbij niet doen alsof hij geen pijn heeft. Onverwerkte pijn verdwijnt niet door het woord liefde erop te leggen. Zij moet eerlijk worden betreurd, besproken en soms met professionele of pastorale hulp worden verwerkt.

Vijandenliefde vraagt geen emotionele ontkenning. Zij vraagt dat pijn niet de hoogste autoriteit wordt.

Door gebed, waarheid en gehoorzaamheid kan het hart langzaam veranderen. Misschien ontstaat er geen warme genegenheid. Wel kan de ander steeds minder als object van haat worden gedragen.

Dat is werkelijke geestelijke vorming. Niet het wissen van de geschiedenis, maar het doorbreken van haar macht om de toekomst volledig te bepalen.

Wees volmaakt

Jezus sluit af met de woorden: “Wees dan volmaakt, zoals uw Vader, Die in de hemelen is, volmaakt is.” Deze uitspraak kan overweldigend klinken. Hoe kan een mens volmaakt zijn zoals God volmaakt is?

Het Griekse woord dat hier wordt gebruikt, kan wijzen op voltooidheid, heelheid of volwassenheid. De context gaat over liefde die niet halverwege stopt. De mens moet niet alleen liefhebben binnen de veilige kring van wederkerigheid, maar groeien naar een volledige liefde die ook de vijand omvat.

In het parallelle gedeelte bij Lukas zegt Jezus: “Wees dan barmhartig, zoals ook uw Vader barmhartig is.” Dat helpt om de betekenis te begrijpen. De volmaaktheid van deze context is de onverdeelde goedheid en barmhartigheid van de Vader.

Dat betekent niet dat de discipel in dit leven Gods oneindige volmaaktheid bereikt of nooit meer zondigt. Het betekent ook niet dat gehoorzaamheid vrijblijvend wordt. Jezus stelt de Vader Zelf als maatstaf. De richting van het christelijke leven is niet minimale fatsoenlijkheid, maar groeiende gelijkenis met God.

De mens verdeelt zijn liefde graag. Goedheid voor vrienden, onverschilligheid voor onbekenden en haat voor vijanden. Jezus roept hem uit die verdeeldheid. Zijn liefde moet heel worden.

Dat is alleen mogelijk door genade. De mens kan deze liefde niet uit zichzelf voortbrengen. Zijn natuurlijke neiging is wederkerigheid en zelfbescherming. Hij moet eerst zelf als vijand met God verzoend worden.

Paulus schrijft dat Christus voor ons gestorven is toen wij nog zondaars en vijanden waren. God wachtte niet tot de mens Hem eerst liefhad. Zijn liefde nam het initiatief.

Daar ligt de bron van vijandenliefde. Niet in de morele superioriteit van de christen, maar in het besef dat hijzelf leeft van een liefde die hij niet had verdiend.

Christus en Zijn vijanden

Jezus onderwijst vijandenliefde niet alleen, maar belichaamt haar. Hij wordt bespot, geslagen, vals beschuldigd en gekruisigd. Toch bidt Hij: “Vader, vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen.”

Dat gebed ontkent hun schuld niet. De kruisiging blijft kwaad. De mensen die haar uitvoeren dragen verantwoordelijkheid. Toch verlangt Jezus niet alleen naar hun vernietiging.

Aan het kruis wordt zichtbaar dat Gods liefde voor vijanden geen goedkope vriendelijkheid is. Zij draagt de volle ernst van zonde. Vergeving kost Christus Zijn leven.

Daarom kan de discipel zijn vijand alleen liefhebben wanneer hij dicht bij het kruis blijft. Zonder het kruis verandert vijandenliefde gemakkelijk in morele zelfverheffing of onrealistisch idealisme. Bij het kruis ziet hij zowel de ernst van het kwaad als de diepte van genade.

Hij ziet ook dat hij niet alleen aan de zijde van het onschuldige slachtoffer staat. Zijn eigen zonde maakte hem tot vijand van God. Hij leeft niet omdat hij beter was, maar omdat Christus hem heeft liefgehad.

Dat besef maakt hem niet onverschillig tegenover recht. Het breekt wel de hoogmoed waarmee hij zichzelf volledig buiten de kring van schuldigen plaatst.

De beslissende vragen

Deze woorden van Jezus vragen niet eerst naar abstracte vijanden, maar naar concrete namen. Wie verschijnt in gedachten wanneer gesproken wordt over iemand die heeft vervloekt, gehaat, beledigd of vervolgd? Wat gebeurt er innerlijk bij het horen van die naam?

Verlang ik naar recht of naar vernietiging? Spreek ik waarheid over deze persoon, of gebruik ik overdrijving omdat hij mijn vijand is? Bid ik alleen dat God hem stopt, of ook dat God hem verandert? Kan ik zijn menselijkheid erkennen zonder zijn kwaad te verbergen?

Waar gebruik ik grenzen om te beschermen, en waar om te straffen? Waar noem ik passiviteit liefde, en waar noem ik wraak gerechtigheid? Kan ik iets goeds doen wanneer dat werkelijk mogelijk en verantwoord is?

Vijandenliefde betekent niet dat alle relaties worden hersteld, alle gevolgen verdwijnen of ieder gevaar wordt genegeerd. Zij betekent dat haat niet het laatste woord over het hart krijgt.

De vijand mag verkeerd handelen, maar hij mag niet bepalen wie de discipel wordt. Die macht behoort aan de Vader.

Daarom bidt de christelijke man niet alleen om overwinning op zijn vijand. Hij bidt ook dat hijzelf in het conflict niet verliest wat Christus in hem wil vormen. Dat hij waarheid blijft spreken zonder leugen, kracht gebruikt zonder wraak en grenzen stelt zonder ontmenselijking.

De liefde voor de vijand is geen ontkenning van kwaad. Zij is de weigering om door dat kwaad herschapen te worden.

Want wie alleen liefheeft wanneer hij wordt liefgehad, blijft afhankelijk van de ander. Wie zijn vijand liefheeft, laat zien dat zijn hart onder een andere heerschappij staat.